ساده روشن

شک فلسفی

وظایف فلسفه علم

فواید فعالیت مشترک علم و فلسفه

لزوم معرفت مابعدالطبیعی

                                                                                                    نويسنده: عبدالله نصری
    

روش تحلیلی یا ترکیبی

پي نوشت ها :

18. ارتباط انسان و جهان، ج 1، ص 31.
19. ارتباط انسان و جهان، ج 1، ص 13 9.
20. مصاحبه برتراندراسل وایت، ص 69.
21. تحلیلی در فلسفه علم، ص 73.
22. شش بال، ص 12.

تعاریف فلسفه                                                                                 

                                                                                          نويسنده: عبدالله نصری
  

در طول تاریخ تفکر، از فلسفه تعاریف بسیاری در شرق و غرب مطرح شده است. استاد جعفری در بررسی تعریفهای فلسفه، آنها را به سه دسته تقسیم کرده است:
1. فلسفه «کوشش و تلاش برای شناخت علل و معلولات و نتایج و جریانات تحلیلی و ترکیبی یک مسئله است» (10) هنگامی که نخستین سؤال در مورد مسئله ای مطرح می شود، اولین گام برای تحلیل فلسفی برداشته می شود. از نظر استاد، اصطلاح رایج درباره معنای فلسفه این تعریف نیست.
2. فلسفه عبارت است از فعالیت ذهن در قلمرو امور پنج گانه زیر:
الف: اصول مبنایی معرفت؛ مانند اینکه واقعیت با قطع از من وجود دارد یا نه؟ آیا واقعیات را می توان شناخت یا نه؟ اگر می توان آنها را شناخت چه مقدار با چه کیفتی می توان آنها را شناخت.
ب: مسائل ما قبل تشکل قضایای علمی، مانند اینکه اجسام جهان عینی قابل تجزیه است تا جایی که قابل قسمت به کوچکتر از آن نباشد. این یک دریافت فلسفی است که قبل از آنکه مسائل علمی مربوط به ذات و کوانتمهای بنیادین ماده و انرژی مطرح شده باشد مورد پذیرش بوده است. آیا نظم جهان در ذات آن قرار دارد که منشأ انتزاع قانون است یا امر غیر ذاتی است و قانون هم قراردادی است.
ج: مسائلی که پس از ارتباط علمی با واقعیات به دست می آید. برای مثال پس از آنکه علم، انواع حرکتها در عرصه طبیعت را مطرح کرد، می توان از حرکت موجودات به عنوان مقدمه ای برای بررسی یک سلسله مسائل فلسفی استفاده کرد.
د: مسائل همزمان با بروز و استمرار قضایای علمی نظیر مسائلی مانند حرکت متناهی یا غیر متناهی بودن ماده، زمان، فضا، مبانی ارزشها. در هر دوره ای که معارف علمی ما به درجه معینی برسد، این گونه قضایا و مفاهیم در دیدگاه تفکرات بشری قرار می گیرد.
ه : مباحث مربوط به ویژگیهای نفس و فعالیتهای ماورای طبیعی نفس مانند بقای «من» در طول حیات انسان و ابعاد ثابت نفس انسانی یا تجرید کلیات و انتزاع اعداد از معدودات و تجسیماتی که روانهای معتدل به دست می آورند در حیطه بررسیهای فلسفی قرار می گیرند.
3. معرفت حاصل از «درک علمی و دریافت حدسی و ابداعی و الهامی و شهودی» فلسفه نامیده می شود. برای مثال علم به ما، نظم جهان طبیعت را نشان می دهد و دریافت حدسی موجب می شود تا دریابیم که جریان طبیعت عبث و بیهوده نیست و از این دو دریافت علمی و حدسی به این نتیجه می رسیم که جهان هستی دارای معنی و آهنگ بسیار با اهمیتی است. برخی از اشخاص نیز شکوه عظمت جهان و معنی داربودن آن را با شهود درک می کنند که این دریافت خود، دریافتی فلسفی است. استاد تعریف ملاصدرا را بر مبنای این معنا از فلسفه تفسیر می کند:
«الفلسفة استکمال النفس الانسانیة به معرفة حقایق الموجودات علی ماهی علیها و الحکم بوجودها تحقیقا بالبراهین لا اخذا بالظّن و التقلید بقدر الوسع الانسانی و اِن شئت قلت نظمُ العالم نظما عقلیا علی حسب الطاقه البشریه لیحصل التشبه بالباری تعالی». فلسفه عبارت است از طلب تکمیلنفس انسانی به وسیله معرفت حقایق موجودات آن چنان که هستند، و حکم به وجود آنها با تحقیق برهانی نه با تبعیت از ظن و تقلید، به اندازه استعداد و امکان انسانی و اگر خواستی می توانی چنین بگویی: تنظیم جهان هستی در عالم عقل بر مبنای طاقت بشری، تا از این راه تشبیه به خداوند متعال و (قرار گرفتن در جاذبه کمال او) حاصل گردد»(11)
استاد جعفری در کتاب ارتباط انسان و جهان که از نخستین آثار اوست چنین تعریفی از فلسفه ارائه داده اند:
«فلسفه تحصیل توانایی است برای تأمین فعالیت ادراک راجع به معرفت رابطه انسان و جهان»(12)

می دانیم که علم دارای دو معناست. به یک معنا، مطلق آگاهی است. همان گونه که اهل منطق در تعریف آن گفته اند: العلم هوالصورةُ الحاصلةُ من الشی عندالعقل. در معنای دوم، مراد علوم تجربی است که عبارت است از بررسی روابط میان پدیده ها به منظور کشف قانون. استاد جعفری میان درک و علم تفاوت قایل است. چنانکه ادراک را مطلق دریافت می داند و درک را هم بر دو قسم تقسیم می کند:
الف) درک ابتدایی: عبارت است از انعکاس یک پدیده نمودی مانند صورت انسان یا درخت در ذهن یا دریافت یک حقیقت غیرنمودی مانند دریافت عدالت و زیبایی.
ب) درک استمراری: عبارت است از ادامه انعکاس درک ابتدایی در ذهن. این نوع درک را قدما ادراک خیالی نامیده اند. علم را استاد جعفری عبارت از درک پدیده ها همراه با اشراف نفس انسان بر آنها می داند. طبق این تعریف، هر نوع تصور و دریافتی علم نیست، بلکه علم مشروط به اشراف و توجه نفس به موضوع مورد دریافت است. «علم یکی از فعالیتهای اکتشافی نفس یا من است» نه یک انعکاس و دریافت محض. و از همین جا اختلاف ایشان با قدما روشن می شود.
درباره علم، تعریف جامع و مانعی که مورد اتفاق همه متفکران باشد، سراغ نداریم. برخی از متفکران علم را انعکاس واقعیات در ذهن بشر دانسته اند. اینان به فعالیت ذهن، در به وجود آمدن علم توجه چندانی ندارند، زیرا «برای اینکه یک موضوع یا قضیه ای در جریان علم قرار بگیرد، حذف و انتخاب و آگاهیهای ثانوی درباره واقعیت منعکس در ذهن و تجسم و وابستگی آنها به اصول و قوانین به اضافه توجه به امکان شکاف برداشتن آن اصول از طرف اکتشافات جدید، عنصر دیگری برای علم و معرفت لازم است».(1)
استاد جعفری تعریف زیر را از علم ارائه داده اند:
«علم عبارت است از انکشاف واقعیتی که وجود و جریان کلی آن بی نیاز از من و عوامل درک انسانی بوده باشد که با آن ارتباط برقرار نموده است. قضیه و مسئله ای را که از چنین انکشافی حکایت کند قضیه علمی می نامیم»(2)
هر قضیه علمی که نشان از واقعیت داشته باشد، دارای اجزایی است که اگر اندک تغییری در هر یک از آن اجزا بوجود آید قضیه مزبور دگرگون خواهد شد. برای مثال اگر ارتباط ناظر با واقعیات تغییرکند، یعنی تغیری در چشم ناظر یا فاصله وی با شی ء ایجاد شود، قضیه علمی دگرگون خواهد شد.

مراتب علم

عوامل جویندگی علم

پي نوشت ها :

1. شناخت از دیدگاه علمی و از دیدگاه قرآن، ص 93.
2. تحلیلی در فلسفه علم، ص 5 6.
3. اسفار اربعه، ج 1، ص 20.

۲. بدین سان، تا قرن سوم پیش از میلاد که تلاش‏های اقلیدس موجب جدایی هندسه از فلسفه شد، هندسه توسط فیلسوفان در آکادمی افلاطون تدریس می‏شد. گالیله، کپلر و سرانجام نیوتن با انقلاب علمی خود در قرن هفدهم، علم فیزیک را به عنوان موضوعی جدا از متافیزیک مطرح ساختند. لازم به ذکر است که تا پیش از این، نام حوزه‏ای از علم که فیزیک در آن مطالعه می‏شد، فلسفه‏ی طبیعت بود. در سال 1859 میلادی کتاب سرچشمه‏ی انواع داروین، زیست‏شناسی را از فلسفه و الهیات جدا نمود و در قرن بیستم، روان‏شناسی به منزله‏ی یک نظام فکری از فلسفه متمایز گشت. سرانجام در پنجاه سال پیش، منطق با پیشینه‏ی هزار ساله‏ی فلسفی، علمی شد و سرآغاز پیدایش علم کامپیوتر گردید.

۳. فلسفه‏ی علم معاصر، نظام فکری در حال رشدی است که از تعامل با دیگر زمینه‏های فلسفه به ثمر می‏رسد و تنها دربرگیرنده و محدود به مباحث متافیزیکی، معرفت‏شناختی و فلسفه‏ی زبانی نمی‏شود. شاید بتوان گفت که فلسفه‏ی علم تلاشی برای به چالش کشیدن یکسان فیلسوفان و دانشمندان است .

۴. آنچه تاریخ علم برای فلسفه باقی گذاشته است، نشان می‏دهد که این دو ابزار پژوهش عقلانی، همیشه به یکدیگر پیوند خورده‏اند و درک این مطلب شاید ما را در تعریف فلسفه یاری رساند.

۵. پرسش‏هایی که برای قرن‏ها بدون پاسخ مانده‏اند (برای مثال این پرسش که «زمان چیست؟») می‏تواند گواهی باشد بر این ادعا که احتمالاً برخی از پرسش‏ها همواره برای علم بی‏پاسخ باقی خواهد ماند و شاید بتوان آنها را شبه‏پرسش قلمداد کرد.

۶. حال فرض کنید، یکی بخواهد چنین تعریفی از شبه پرسش ارائه کند که «هر پرسشی که در پایان تحقیق باقی بماند، در صورتی که درک و پیشبرد واقعیت‏های علمی مستلزم توجه به آن مسائل باشد، منطقا باید یک شبه‏پرسش باشد».در این جا لازم است که استدلال‏های مطلوبی به حمایت از این تعریف ارائه شود. اما این استدلال‏ها تماما به دو ویژگی مربوط خواهند شد:

1. آنهااساسا درکی مبتنی بر طبیعت خود علم فراهم می‏آورند که علم آنها را اثبات نمی‏کند.

2. آنها استدلال‏هایی نیستند که علم بتواند توسط خودش بنا نماید و به بیان دیگر، آنها استدلال‏هایی فلسفی هستند و این بدان خاطر است که مفروضات هنجاری را طلب می‏کند و نه دقیقا استدلال‏هایی واقعی که علم می‏تواند فراهم آورد.

۷. در قرن بیستم، جنبش فلسفی مهمی که پوزیتیویسم منطقی(یا تجربه‏گرایی منطقی) اطلاق می‏گردید، ظهور یافت. این مشی فکری آن چنان توسعه یافت که ادعا می‏کرد تمامی پرسش‏هایی را که علم(شامل ریاضیات و منطق) نمی‏تواند پاسخ دهد، شبه‏پرسش‏اند. پروژه‏ی پوزیتیویسم منطقی در بر گیرنده‏ی تجدید نظری بنیادین در حیطه‏ی موضوعات فلسفی و در نسبت میان فلسفه و علم بود. در سخنرانی «آینده‏ی فلسفه» که موریس شلیک(یکی از پدیدآورندگان اصلی پوزیتیویسم منطقی) در سال 1931 در استاکتن کالیفرنیا ارائه کرد، چنین استدلال شده است که تا زمانی که علم به دنبال حقیقت و متولی این امر است، وظیفه‏ی شایسته فلسفه باید پی‏گیری معنا باشد و در درجه‏ی نخست تلاشی روش‏مند را برای روشن کردن معنای مفاهیم علمی، مسائل و راه‏حل‏های پیشنهادی(با استفاده از منابع منطقی و تحلیل‏های ادراکی) انجام دهد .

۸. بر اساس این دیدگاه، عمده کار فلسفه‏ی سنتی از مبنا خطا بوده است؛ چرا که در اکثر موارد، بنای یک جهان‏بینی(مجموعه‏ای از گزاره‏های درست درباره‏ی ساختار غایی حقیقت) را هدف خود قرار داده است و خود را به منزله‏ی علم یا حتی یک ابرعلم یا ملکه‏ی علوم تصور کرده است. این روش فلسفی، دوران تاریخی بزرگ، اما بلااستفاده‏ی سیستم‏های متافیزیکی را پدید آورد که از یونان باستان تا هگل و... را در بر می‏گرفت که هیچ کدام بهتر از دیگری نبوده‏اند، چرا که تمامی آنان از نظر پوزیتیویست‏ها نه تنها نادرست، بلکه بی‏معنا قلمداد می‏شدند. آنان مدعی بودند که فلاسفه‏ی سنتی تلاش می‏کردند تا کارهای غیر قابل انجام را انجام دهند. آنان سعی داشتند تا کارکرد علم را از آن خود کنند و به گزاره‏هایی درباره‏ی حقیقت عالم برسند، حال آن که برای ارائه‏ی شناختی از جهان نیاز به روشی تجربی است که فلاسفه فاقد آن هستند.

با توجه به آراء شلیک، اعتقاد صحیح آن است که فلسفه‏ی حقیقی جزئی از علم گردد، ولی کارکرد خود را نه کسب معرفت درباره‏ی جهان، بلکه انجام فعالیتی برای کشف معنای مفاهیم و مسائل علمی بداند، آن چنان که دانشمندان هم بتوانند این مسائل را سامان دهند.

به بیان دیگر، اصلی‏ترین وظیفه‏ی فلسفه در این دیدگاه ارائه‏ی یک معیار معنایی است که با روشی علمی، گزاره‏های معنادار را از گزاره‏های بی‏معنا متمایز کند.

در این دیدگاه عمدتا چنین پیشنهاد می‏شود که هنگامی گزاره‏ای معنادار است که درست بودن یا نادرست بودن آن طبق پیشامدهای قابل مشاهده، بتواند مشخص گردد. تلاش برای قاعده‏مند کردن دقیق چنین معیاری، هسته‏ی برنامه‏ی پوزیتیویست‏ها را شکل می‏داد.

۹. بحث انتقادی آلکس رزنبرگ درباره‏ی پوزیتیویسم منطقی و سرانجامِ فعالیت فلسفی آنها، به خصوص با در نظر داشتن علم زیست‏شناسی، به شناسایی اشکالات اساسی فیلسوفان پوزیتیویست می‏پردازد و نشان می‏دهد که تلاش پوزیتیویست‏ها برای رسیدن به خواسته‏ی اصلی‏شان(پیروی از علم و ارائه صورت ویژه‏ای از معرفت درباره‏ی جهان) ناکام مانده است

۱۰. پروژه‏ی پوزیتیویست‏ها به هیچ وجه بی‏ثمر نبود، چرا که اولاً آنان استانداردهای دقیق و منظمی جهت استدلال فلسفی گردآوری کردند، به طوری که جانشینان و مخالفان آنان چنین تلاشی را در این راه انجام نداده‏اند. ثانیا اغراق نیست، اگر بگوییم که مباحث گوناگونِ امروز در فلسفه‏ی علم، به طور گسترده با توسعه‏ی تاریخی پوزیتیویسم منطقی در نیمه‏ی اول قرن بیستم شکل گرفته است .

۱۱.همان گونه که ارسطو گفته است،     فلسفه با حیرت آغاز می‏شود. به نظر می‏رسد منظور ارسطو از فلسفه در این جا همان علم می‏باشد و اگر چنین باشد، باید گفت که ارسطو درست گفته است.      علم به دنبال توضیحی است تا حیرت آدمی را برطرف کند.

 ۱۲.   «علم عبارت است از انکشاف واقعیتی که وجود و جریان کلی آن بی نیاز از من و عوامل درک انسانی بوده باشد که با آن ارتباط برقرار نموده است. قضیه و مسئله ای را که از چنین انکشافی حکایت کند قضیه علمی می نامیم»  از کتاب تحلیلی در فلسفه علم، ص 5 6.
هر قضیه علمی که نشان از واقعیت داشته باشد، دارای اجزایی است که اگر اندک تغییری در هر یک از آن اجزا بوجود آید قضیه مزبور دگرگون خواهد شد. برای مثال اگر ارتباط ناظر با واقعیات تغییرکند، یعنی تغیری در چشم ناظر یا فاصله وی با شی ء ایجاد شود، قضیه علمی دگرگون خواهد شد.

۱۳. علم دارای دو معناست. به یک معنا، مطلق آگاهی است. همان گونه که اهل منطق در تعریف آن گفته اند: العلم هوالصورةُ الحاصلةُ من الشی عندالعقل. در معنای دوم، مراد علوم تجربی است که عبارت است از بررسی روابط میان پدیده ها به منظور کشف قانون .

 ۱۴. عوامل جویندگی علم
عامل اساسی که موجب می شود تا فرد به کاوشهای علمی بپردازد، عبارت است از ضرورت ارتباط صحیح و روشن با واقعیاتی که شخصیت انسانی را احاطه کرده است. این احساس ضرورت نیز ریشه در "داشتن خود" یا "صیانت ذات" دارد.
اگر احساس نیاز به علم استمرار پیدا کند، ضرورت ارتباط صحیح با واقعیات، حالات متنوعی به خود خواهد گرفت. به بیان دیگر، افراد بر اثر عوامل گوناگون به شناخت واقعیات می پردازند که عبارت است از:
1. گسترش سلطه «من» بر طبیعت برای برخورداری از مواهب مادی و معنوی؛
2. لذت بردن از علم؛
3. اشتیاق برای وصول به واقعیات؛
4. سودجویی به معنای عام که از تملک مال تا تحصیل شهرت و محبوبیت میان مردم را شامل می شود؛
5. شکوفایی و ابتهاج روح به وسیله ارتباط با واقعیات.
از نظر استاد جعفری هریک از این پنج عامل، ریشه در اصل صیانت ذات و پیشبرد آن دارند و همین اصل موجب رشد و گسترش فعالیتهای علمی در طول تاریخ شده است

 ------------------------------------------------------------------------------

۱تا ۱۰ از مقاله معرفی کتاب فلسفه علم : مطالعات معاصر نویسندگان:الستی، کیوان- ثقةالاسلامی، علی رضا

۱۲ تا ۱۴  از مقاله  علم و فلسفه از دیدگاه علامه جعفری  نویسنده عبدالله نصری

کتاب فلسفه‏ی علم: مطالعات معاصر⁽³⁾ دربردارنده‏ی گزیده‏ی آثار و مقالات مهم و اساسی فیلسوفان برجسته‏ی فلسفه‏ی علم است که توسط یوری بالیشوو⁽⁴⁾ و آلکس رزنبرگ⁽⁵⁾ در قالب شش بخش و پیرامون موضوعات اصلی فلسفه‏ی علم گزینش و گردآوری شده است. این عناوین عبارتند از:

1. علم و فلسفه⁽⁶⁾

2. تبیین، علیّت و قوانین⁽⁷⁾

3. نظریه‏های علمی و تحول مفهومی⁽⁸⁾

_4. واقع‏گرایی علمی⁽¹⁾

5. آزمایش و تأیید نظریه‏ها⁽²⁾

6. علم در متن⁽³⁾

یوری بالیشوو و آلکس رزنبرگ در پیش‏گفتار خود بر این کتاب، بیان داشته‏اند که این گزیده‏ی مقالات فلسفی به دو صورت می‏تواند مورد استفاده قرار گیرد:

1. به منزله‏ی مکمّلی بر درسْ گفتار رزنبرگ با عنوان فلسفه‏ی علم⁽⁴⁾؛

2. به منزله‏ی کتاب مستقلی برای کسانی که ترجیح می‏دهند، مستقیما از گزیده‏ی مقالات فلسفی آموزش بدهند.

هر بخش از این کتاب، با پیش‏درآمدی مرتبط با آن بخش آغاز می‏شود و با ارائه‏ی فهرستی از پرسش‏ها و معرفی منابعی به منظور مطالعه‏ی بیشتر، پایان می‏پذیرد. تمامی منابع در فهرست کتاب‏شناسی انتهای کتاب ارائه شده است. نمایه‏ی تفصیلی انتهای کتاب نیز راهنمای مفیدی برای خوانندگان فراهم می‏کند.

گردآورندگان این مجموعه اظهار کرده‏اند که مجموعه‏ی حاضر برای طیف وسیعی از مخاطبان علاقه‏مند به فلسفه‏ی علم در نظر گرفته شده است. از سوی دیگر، این کتاب می‏تواند برای درس فلسفه‏ی علم در دوره‏ی تحصیلات تکمیلی مورد استفاده قرار گیرد، هر چند این کتاب برای مبتدیان فلسفه‏ی علم نیز سودمند خواهد بود. در واقع یکی از اهداف فراهم نمودن این مجموعه مقالات، پاسخ به نیاز دانشجویان مبتدی در راستای دسترسی به مرجعی مناسب با منابعی فنّی و تخصصی در زمینه‏ی فلسفه‏ی علم بود. موضوعاتی که این کتاب به آنها می‏پردازد، فلسفه‏ی علم سنّتی تا فلسفه‏ی علم پساپوزیتیویسم را پوشش می‏دهد.

آن چنان که پیشتر مطرح شد، در ابتدای هر یک از بخش‏های این کتاب، درآمد مختصر و مفیدی توسط گردآورندگان این مجموعه تهیه و تنظیم شده است که می‏تواند زمینه‏ی مطالعه‏ی هر بخش را برای خواننده فراهم نماید، ضمن آن که هر یک از این درآمدها، خود مقاله‏ای جامع برای آن عنوان می‏باشد. از این رو، ارائه‏ی گزارشی تفصیلی از درآمدهای نگاشته شده بر این بخش‏ها می‏تواند معرفی جامعی از کتاب یاد شده باشد.

علم و فلسفه

اولین بخش این کتاب با عنوان «علم و فلسفه» دربردارنده‏ی دو مقاله‏ی زیر می‏باشد:

1. «آینده‏ی فلسفه»، موریتس شلیک⁽¹⁾؛

2. «زیست‏شناسی و فلسفه‏ی آن»، آلکس رزنبرگ⁽²⁾.

گردآورندگان این مجموعه به بهانه‏ی ارائه‏ی درآمدی بر این فصل، اساسی‏ترین مباحث کلی در زمینه‏ی چیستی علم و فلسفه و چیستی فلسفه‏ی علم را به شرح زیر عنوان ساخته‏اند:

تعریف فلسفه‏ی علم بسیار دشوار است؛ چرا که اساسا فلسفه به طور گسترده و دقیق تعریف ناشدنی است. مطابق تعریف حداقلی از فلسفه، رابطه‏ی فلسفه و علوم (از جمله فیزیک، زیست‏شناسی، جامعه‏شناسی و رفتارشناسی) آن چنان محدود می‏شود که فلسفه و فلسفه‏ی علم را باید تنها در ارتباط با فیلسوفان و دانشمندان قلمداد کرد. با توجه به این تعریف، فلسفه با دو مجموعه از پرسش‏ها سروکار دارد:

1. پرسش‏هایی که علوم فیزیکی، زیست‏شناختی، جامعه‏شناختی، رفتارشناختی و... اکنون و شاید هیچ وقت دیگری نمی‏توانند به آنها پاسخ دهند.

2. پرسش‏هایی درباره‏ی این که چرا علوم نمی‏توانند به پرسش‏های فوق پاسخ دهند.

مروری بر تاریخ علم از یونان باستان تا عصر نیوتن، داروین و سپس تا قرن حاضر، پرسش‏های پاسخ داده نشده‏یِ علمیِ بسیاری را آشکار می‏نماید. در واقع، تاریخ علم از یونان باستان تا عصر حاضر، تاریخِ بخشی از فلسفه است که از فلسفه جدا گردیده و نظام فکری متمایزی را پدید آورده است. بدین سان، تا قرن سوم پیش از میلاد که تلاش‏های اقلیدس موجب جدایی هندسه از فلسفه شد، هندسه توسط فیلسوفان در آکادمی افلاطون تدریس می‏شد. گالیله، کپلر و سرانجام نیوتن با انقلاب علمی خود در قرن هفدهم، علم فیزیک را به عنوان موضوعی جدا از متافیزیک مطرح ساختند. لازم به ذکر است که تا پیش از این، نام حوزه‏ای از علم که فیزیک در آن مطالعه می‏شد، فلسفه‏ی طبیعت بود. در سال 1859 میلادی کتاب سرچشمه‏ی انواع داروین، زیست‏شناسی را از فلسفه و الهیات جدا نمود و در قرن بیستم، روان‏شناسی به منزله‏ی یک نظام فکری از فلسفه متمایز گشت. سرانجام در پنجاه سال پیش، منطق با پیشینه‏ی هزار ساله‏ی فلسفی، علمی شد و سرآغاز پیدایش علم کامپیوتر گردید.

تمامی این نظام‏های فکری که از فلسفه جدا گردیده‏اند، مجموعه مسائلی را برای فلسفه به جای گذاشته‏اند. به عنوان مثال، قانون دوم نیوتن به ما می‏گوید که m . a f = یعنی نیرو برابر است با حاصل ضرب جرم جسم در شتاب آن. شتاب متغیر برابر است با dv / dt یعنی مشتق سرعت، نسبت به زمان. امّا سؤالی که در این بین باقی می‏ماند آن است که «زمان چیست؟». تا این جا تمام تصوّر و درک ما از زمان، تصویری کلی است که یکی از ملزومات علم فیزیک است. اعتقاد ما بر این است که عموم مردم و به خصوص فیزیک‏دانان به طور حتم می‏دانند که زمان چیست و می‏توانند تعریفی از آن ارائه دهند. توجه کنید که تعریف زمان را با اصطلاحاتی نظیر ساعت، دقیقه و ثانیه که واحدهای زمانی را با آن می‏سنجیم، اشتباه نگیرید. این چنین تعریفی شبیه تعریف مکان با اصطلاحاتی نظیر متر یا اینچ می‏باشد. به عبارت دیگر، ما نمی‏توانیم بگوییم که زمان، مدّت است، چرا که مدّت تنها قطعه‏ای از زمانِ در حال جریان است. به هر روی، مسائلی از این دست که «زمان چیست؟» یا «چه تعریفی از زمان می‏توان ارائه کرد؟» از جمله مسائلی است که علم حداقل، سیصد سال پیش برای فلسفه باقی گذاشته است و البته با ظهور نظریه‏ی نسبیّت، ممکن است فیزیک در پاسخ به این پرسش نیز توفیق یابد و آن را از حوزه‏ی مسائل فلسفی خارج کرده و وارد حوزه‏ی علم گرداند.

به طور مشابه، پس از داروین، بسیاری از زیست‏شناسان و هم‏چنین تعدادی از فیلسوفان اعتقاد دارند که به جای فلسفه، زیست‏شناسی تکاملی، مسئله‏ی شناخت طبیعت انسان و هدف و معنای زندگی را دنبال نماید. در مقابل برخی دیگر بر این باورند که آنچه زیست‏شناسی ارائه می‏نماید، طبیعت انسان است که تنها در درجاتی متمایز از سایر حیوانات قرار دارد و این که هیچ هدف و معنایی برای زندگی وجود ندارد، مطلبی است که باید به فلسفه واگذار گردد و این که هنوز هم مقاومت‏هایی گسترده در برابر نظریه‏ی تکامل وجود دارد، ناشی از آن است که علم خواسته است به مسائلی که به فلسفه مربوط می‏شود، پاسخ دهد. آنچه تاریخ علم برای فلسفه باقی گذاشته است، نشان می‏دهد که این دو ابزار پژوهش عقلانی، همیشه به یکدیگر پیوند خورده‏اند و درک این مطلب شاید ما را در تعریف فلسفه یاری رساند.

یکی از شگفتی‏های فلسفه آن است که به نظر می‏رسد، فلسفه سعی دارد به توصیف و تبیین مسائلی در ارتباط با موضوع‏های کاملاً متفاوت و ناهمگن(برای مثال اقتصاد و شیمی) بپردازد. برای مثال در میان زیر شاخه‏های فلسفه می‏توان به منطق(مطالعه‏ی روش‏های معتبر استدلال)، زیبایی‏شناسی، اخلاق، فلسفه‏ی سیاسی(که خود بر پایه‏ی ارزش اخلاقی و عدالت استوار گردیده است)، معرفت‏شناسی، مطالعه‏ی طبیعت، گستره و توجیه معرفت، و متافیزیک(که به دنبال شناخت انواع بنیادین اشیایی است که دارای وجود حقیقی‏اند) اشاره کرد. حال این سؤال مطرح می‏شود که آنچه موجب می‏شود، این مسایل گوناگون، نهایتا به یک رشته‏ی خاص، یعنی فلسفه، منتهی گردند چیست؟ در پاسخ به این سؤال باید گفت که اگر فلسفه کوششی است برای پاسخ به دو پرسش اشاره شده در پاراگراف اول، آن‏گاه تمام این شاخه‏ها و مسائل و موضوعات، بخشی از فلسفه خواهند بود.

حال فرض کنید، شخصی بر این عقیده باشد که در واقع علم هیچ یک از این پرسش‏ها را نمی‏تواند، نه اکنون و نه هیچ وقت دیگری، پاسخ دهد. در اولین واکنش نسبت به این عقیده، ممکن است ادعا کنیم که هر پرسشی که احساس می‏شود با بهره‏گیری از روش علمی برای همیشه بی‏جواب می‏ماند، حقیقتا یک شبه‏پرسش(مفهومی بی‏معنا که خود را در لباس پرسشی علمی و مشروع می‏پوشاند) است. دانشمندان و کسانی که جست‏وجویی به ظاهر بی‏پایان را در ارتباط با برخی از پرسش‏های فلسفی نمی‏پسندند و بر این عقیده‏اند که دنبال کردن این مسائل منجر به هیچ پاسخ معینی نمی‏گردد، ممکن است چنین نظری داشته باشند. عده‏ای دیگر ممکن است تصدیق کنند که پرسش‏هایی وجود دارد(برای مثال «پیش از پدیده‏ی بیگ بنگ که جهان با آن آغاز شده، چه اتفاق‏هایی رخ داده است؟»، «چگونه مولکول‏های جامد می‏توانند منشاء حیات گردند؟»، «آیا خودآگاهی صرفا فرآیندی مغزی دارد؟» و...) که دانشمندان در حال حاضر نمی‏توانند به آنان پاسخی قطعی بدهند، لیکن با گذشت زمان و صرف هزینه‏های مناسب و به کارگیری استعدادهای درخشان و انجام آزمایش‏های کافی و... به تمام این پرسش‏ها پاسخ داده می‏شود و تنها آن پرسش‏هایی که در پایان یک چنین تحقیق کامل علمی پاسخ داده نشوند یا پاسخی برای آنها متصور نباشد، شبه‏پرسش خواهند بود و دانشمندان دیگر، خود را ملزم به درگیری با آن پرسش‏ها نمی‏دانند. البته روشن است که برای مخلوقات خردمندی شبیه ما، ممکن نیست زمانی کافی در این جهان وجود داشته باشد که بتوانیم یک چنین تحقیق کاملِ علمی‏ای را انجام دهیم و بر این اساس هیچ دلیلی برای این عقیده وجود ندارد که علم و روش‏های علمی بتوانند به تمام پرسش‏های معنادار پاسخ دهند.

به هر حال، پرسش‏هایی که برای قرن‏ها بدون پاسخ مانده‏اند (برای مثال این پرسش که «زمان چیست؟») می‏تواند گواهی باشد بر این ادعا که احتمالاً برخی از پرسش‏ها همواره برای علم بی‏پاسخ باقی خواهد ماند و شاید بتوان آنها را شبه‏پرسش قلمداد کرد. بر این اساس ما تنها باید استنتاجی را که مبتنی بر یک استدلال یا یک دلیل معتبر خوب است بپذیریم. حال فرض کنید، یکی بخواهد چنین تعریفی از شبه پرسش ارائه کند که «هر پرسشی که در پایان تحقیق باقی بماند، در صورتی که درک و پیشبرد واقعیت‏های علمی مستلزم توجه به آن مسائل باشد، منطقا باید یک شبه‏پرسش باشد». در این جا لازم است که استدلال‏های مطلوبی به حمایت از این تعریف ارائه شود. اما این استدلال‏ها تماما به دو ویژگی مربوط خواهند شد:

1. آنهااساسا درکی مبتنی بر طبیعت خود علم فراهم می‏آورند که علم آنها را اثبات نمی‏کند.

2. آنها استدلال‏هایی نیستند که علم بتواند توسط خودش بنا نماید و به بیان دیگر، آنها استدلال‏هایی فلسفی هستند و این بدان خاطر است که مفروضات هنجاری را طلب می‏کند و نه دقیقا استدلال‏هایی واقعی که علم می‏تواند فراهم آورد.

برای مثال «چه عواملی در تصمیم‏گیری دانشمند نسبت به این موضوع که کدام یک ازپرسش‏ها قابل پاسخ‏اند کمک می‏کند؟»، «پاسخ‏های این پرسش‏ها کدامند؟ یا «در کدام قالب‏ها باید به دنبال پاسخ بود؟»، «کدام پرسش‏ها غیر قابل پاسخ‏اند؟» و... پاسخ به این سؤالات مبتنی بر دیدگاه‏های معرفت‏شناسی، متافیزیکی و طبیعت‏شناسی دانشمند خواهد بود و به همین دلیل، حضور فلسفه در فعالیت علمی اجتناب‏ناپذیر خواهد بود.

در قرن بیستم، جنبش فلسفی مهمی که پوزیتیویسم منطقی(یا تجربه‏گرایی منطقی) اطلاق می‏گردید، ظهور یافت. این مشی فکری آن چنان توسعه یافت که ادعا می‏کرد تمامی پرسش‏هایی را که علم(شامل ریاضیات و منطق) نمی‏تواند پاسخ دهد، شبه‏پرسش‏اند. پروژه‏ی پوزیتیویسم منطقی در بر گیرنده‏ی تجدید نظری بنیادین در حیطه‏ی موضوعات فلسفی و در نسبت میان فلسفه و علم بود. در سخنرانی «آینده‏ی فلسفه» که موریس شلیک(یکی از پدیدآورندگان اصلی پوزیتیویسم منطقی) در سال 1931 در استاکتن کالیفرنیا ارائه کرد، چنین استدلال شده است که تا زمانی که علم به دنبال حقیقت و متولی این امر است، وظیفه‏ی شایسته فلسفه باید پی‏گیری معنا باشد و در درجه‏ی نخست تلاشی روش‏مند را برای روشن کردن معنای مفاهیم علمی، مسائل و راه‏حل‏های پیشنهادی(با استفاده از منابع منطقی و تحلیل‏های ادراکی) انجام دهد.

بر اساس این دیدگاه، عمده کار فلسفه‏ی سنتی از مبنا خطا بوده است؛ چرا که در اکثر موارد، بنای یک جهان‏بینی(مجموعه‏ای از گزاره‏های درست درباره‏ی ساختار غایی حقیقت) را هدف خود قرار داده است و خود را به منزله‏ی علم یا حتی یک ابرعلم یا ملکه‏ی علوم تصور کرده است. این روش فلسفی، دوران تاریخی بزرگ، اما بلااستفاده‏ی سیستم‏های متافیزیکی را پدید آورد که از یونان باستان تا هگل و... را در بر می‏گرفت که هیچ کدام بهتر از دیگری نبوده‏اند، چرا که تمامی آنان از نظر پوزیتیویست‏ها نه تنها نادرست، بلکه بی‏معنا قلمداد می‏شدند. آنان مدعی بودند که فلاسفه‏ی سنتی تلاش می‏کردند تا کارهای غیر قابل انجام را انجام دهند. آنان سعی داشتند تا کارکرد علم را از آن خود کنند و به گزاره‏هایی درباره‏ی حقیقت عالم برسند، حال آن که برای ارائه‏ی شناختی از جهان نیاز به روشی تجربی است که فلاسفه فاقد آن هستند. با توجه به آراء شلیک، اعتقاد صحیح آن است که فلسفه‏ی حقیقی جزئی از علم گردد، ولی کارکرد خود را نه کسب معرفت درباره‏ی جهان، بلکه انجام فعالیتی برای کشف معنای مفاهیم و مسائل علمی بداند، آن چنان که دانشمندان هم بتوانند این مسائل را سامان دهند. به بیان دیگر، اصلی‏ترین وظیفه‏ی فلسفه در این دیدگاه ارائه‏ی یک معیار معنایی است که با روشی علمی، گزاره‏های معنادار را از گزاره‏های بی‏معنا متمایز کند. در این دیدگاه عمدتا چنین پیشنهاد می‏شود که هنگامی گزاره‏ای معنادار است که درست بودن یا نادرست بودن آن طبق پیشامدهای قابل مشاهده، بتواند مشخص گردد. تلاش برای قاعده‏مند کردن دقیق چنین معیاری، هسته‏ی برنامه‏ی پوزیتیویست‏ها را شکل می‏داد.

اما این تلاش جاه‏طلبانه موفق نگردید. بحث انتقادی آلکس رزنبرگ درباره‏ی پوزیتیویسم منطقی و سرانجامِ فعالیت فلسفی آنها، به خصوص با در نظر داشتن علم زیست‏شناسی، به شناسایی اشکالات اساسی فیلسوفان پوزیتیویست می‏پردازد و نشان می‏دهد که تلاش پوزیتیویست‏ها برای رسیدن به خواسته‏ی اصلی‏شان(پیروی از علم و ارائه صورت ویژه‏ای از معرفت درباره‏ی جهان) ناکام مانده است.

امروزه، فیلسوفان علم حقانیت این خواسته را تصدیق می‏کنند. به بیان دیگر، چنین نیست که فیلسوفان دارای نوعی دیدگاه هستند و از دل آن دیدگاه مجموعه سؤالاتی(سؤالاتی که دانشمندان نمی‏توانند آنها را مورد توجه قرار دهند) را مطرح کرده و به آن پاسخ می‏دهند، بلکه این پرسش‏ها عمدتا درباره‏ی علم و حیطه و محدودیت‏های آن می‏باشد. اینها سؤالاتی هستند که دانشمندان هم می‏توانند در پاسخ‏گویی به آنها به یاری فیلسوفان بپردازند. در واقع دانشمندان در بسیاری از حالات برای پاسخ‏گویی به این سؤالات شرایط بهتری را فراهم می‏آورند و نظریات و کشف‏هایی که دانشمندان عرضه نموده‏اند، نقش اساسی در پاسخ‏گویی به پرسش‏های فلسفی درباره‏ی علم و محدودیت‏های آن دارد. اما به هر حال، نتیجه این است که فلسفه غیرقابل اجتناب است و حتی این ادعا که تنها سؤالاتی که با استفاده از روش علمی قابل پاسخ‏گویی هستند، سؤالات معتبری هستند که ارزش پاسخ‏گویی دارند، تنها یک ادعای فلسفی است که می‏تواند اجتناب ناپذیری فلسفه را تأیید نماید.

شاید بهترین نشانه‏ی ارتباط فلسفه با علم در تاریخ و در موقعیت کنونی علم آشکار شود. فیزیک‏دانان و زیست‏شناسان و دانشمندان بسیاری را می‏توان در تاریخ علم مشاهده کرد که نظریه‏های علمی خودشان را بر اساس اندیشه‏ها و سؤالات فلسفی  محض خود و البته تحت منطق درونی حوزه‏ی علمی‏شان هدایت کرده‏اند. اما مطابق دیدگاه پوزیتیویستی، بسیاری از این قبیل پرسش‏ها و اندیشه‏های فلسفی بدون تردید تحت عنوان «شبه علمی» و «بی‏معنا» قلمداد خواهند شد. آنچه از این امر برمی‏آید آن است که خطوط و مرزهای تقسیم کننده‏ی غیرقابل انعطافی که میان فعالیت‏های ویژه‏ی علم و فلسفه کشیده شده است، مناسب و کارآمد نیست. فلسفه‏ی علم معاصر، نظام فکری در حال رشدی است که از تعامل با دیگر زمینه‏های فلسفه به ثمر می‏رسد و تنها دربرگیرنده و محدود به مباحث متافیزیکی، معرفت‏شناختی و فلسفه‏ی زبانی نمی‏شود. شاید بتوان گفت که فلسفه‏ی علم تلاشی برای به چالش کشیدن یکسان فیلسوفان و دانشمندان است.

در پایان شایسته است، اضافه شود که پروژه‏ی پوزیتیویست‏ها به هیچ وجه بی‏ثمر نبود، چرا که اولاً آنان استانداردهای دقیق و منظمی جهت استدلال فلسفی گردآوری کردند، به طوری که جانشینان و مخالفان آنان چنین تلاشی را در این راه انجام نداده‏اند. ثانیا اغراق نیست، اگر بگوییم که مباحث گوناگونِ امروز در فلسفه‏ی علم، به طور گسترده با توسعه‏ی تاریخی پوزیتیویسم منطقی در نیمه‏ی اول قرن بیستم شکل گرفته است.

تبیین، علیّت و قوانین

در این بخش شش مقاله‏ی زیر ارائه شده است:

1. «دو مدل از تبیین علمی»، کارل همپل⁽¹⁾؛

2. «کاربرد تبیین»، بس ون‏فراسن⁽²⁾؛

3. «یکپارچگی تبیینی و ساختار علّی جهان»، فلیپ کیتچر⁽³⁾؛

4. «تبیین علمی: علیّت و یکپارچگی»، ویزلی سلمن⁽⁴⁾؛

5. «منطق شرطی‏ها»، جی.ال.مکی⁽⁵⁾؛

 6. «قوانین طبیعت»، جان ارمان⁽¹⁾.

همان گونه که ارسطو گفته است، فلسفه با حیرت آغاز می‏شود. به نظر می‏رسد منظور ارسطو از فلسفه در این جا همان علم می‏باشد و اگر چنین باشد، باید گفت که ارسطو درست گفته است. علم به دنبال توضیحی است تا حیرت آدمی را برطرف کند.

تفاوت بین علم و دیگر حوزه‏های معرفتی که به دنبال توضیح این مطلب هستند که چرا اشیاء جهان به این طریق خاص هستند، می‏تواند در نوع معیارهایی باشد که این حوزه‏های معرفتی برای شناسایی یک تبیین خوب از یک تبیین بهتر اختیار می‏کنند. در این بین، فلسفه‏ی علم در تلاش برای کشف استانداردها و دیگر اصولی است که علم در مقابل سایر حوزه‏های معرفتی برای خود انتخاب کرده است. این امر تا اندازه‏ای به وسیله‏ی آزمودن انواع توضیحاتی انجام می‏شود که دانشمندان درباره‏ی پیشرفت، اصلاح، پذیرش، رد و بهبود یافتن نظریه‏های علمی ارائه داده‏اند. اما این که دانشمندان چیزی را به عنوان تبیین بپسندند یا نه، نمی‏تواند به مثابه‏ی تنها معیار برتری یک تبیین علمی شمرده شود. از این گذشته دانشمندان در داوری‏های خود خطاناپذیر نیستند و فراتر از آن، خود دانشمندان در مورد ویژگی‏های یک تبیین شایسته توافق نظر ندارند.

نکته‏ای که در این جا لازم به ذکر است، آن که اگر فلسفه علم فقط یک ماهیت التقاطی از تصمیمات دانشمندان درباره‏ی تبیین‏های موفق داشته باشد، یقینا قادر نیست توصیه‏هایی دراین‏باره داشته باشد که چگونه یک تبیین علمی می‏تواند ارتقاء پیدا کند. با وجود این در خیلی از موارد(به خصوص در علوم اجتماعی و رفتاری)، دانشمندان برای تجویز دیدگاه‏های خود(تجویز قوانینی در این مورد که چطور تبیین‏های علمی در این دسته از علوم را باید ارتقا داد تا دستاوردهای آن به درستی به عنوان دستاوردهای علمی قلمداد گردد) از مباحث فلسفه‏ی علم بهره می‏گیرند.

اگر فلسفه‏ی علم قرار است کاری بیش از شرح آنچه کم و بیش دانشمندان به عنوان تبیین علمی بدان قائل هستند انجام دهد و اگر فلسفه‏ی علم قرار است یک یا چند دستورالعمل را برای تعیین صحّت یک تبیین علمی تأیید کند، مجبور است محدوده‏ی کارش را از گزارش صرف آنچه دانشمندان انجام می‏دهند فراتر ببرد. فلسفه‏ی علم علاوه  بر در نظر داشتن تبیین‏هایی که دانشمندان قبول یا رد می‏کنند، ناچار است این تبیین‏های انتخاب شده را با عنایت به تئوری‏های فلسفی(به ویژه تئوری‏های معرفت‏شناختی و طبیعت‏شناختی) مورد ارزیابی قرار دهد و بدین طریق فلسفه‏ی علم نمی‏تواند از سخت‏ترین و بنیادی‏ترین سؤالاتی که فلاسفه را از زمان افلاطون و ارسطو تا کنون آزار داده است، فرار کند.

به طور سنتی، فلسفه‏ی علم همیشه به دنبال ارائه‏ی تعریفی برای تبیین علمی بوده است. البته نه تعریف لغت‏نامه‏ای، چرا که تعریف لغت‏نامه‏ای تنها تعبیری را که دانشمندان و دیگران از کلماتی مثل تبیین علمی مد نظر دارند گزارش می‏دهد. فلسفه‏ی علم سنتی، در جست‏وجوی یک فهرست از شرایطی است که تحت آن شرایط یک تبیین علمی می‏تواند قانع کننده باشد. بر این اساس، زمانی همه از فلسفه‏ی علم راضی خواهند شد که فهرست پیشنهادی آن، کفایت علمی یک تبیین را تضمین کند. به کلام دیگر، روش سنتی در پی شرایط لازم و کافی برای آن چیزی است که به عنوان تبیین علمی معرفی می‏شود. یک تعریف روشن، از نوعی که همپل به دنبال آن است، شرایط لازم و کافی برای این که یک شی‏ء، حالت، فرایند یا خصوصیت، یک نمونه از کلمه‏ی تعریف شده باشد را مهیا می‏کند. برای مثال، تعریف مثلث «شکل مسطحی که سه وجه داشته باشد» است. در این حالت می‏گوییم شرایط ذکر شده در تعریف کافی هستند، اگر هر چیزی که همه‏ی این شرایط را داشت، یک مثلث باشد و شرایط ذکر شده لازم هستند، تنها در صورتی که اگر هر یک از شروط یاد شده توسط یک چیز ارضا نشود، دیگر مثلثی وجود نداشته باشد. زیبایی این تعریف این است که هر گونه ابهامی را از بین می‏برد.

در اختیار داشتن یک تعریف روشن و واضح از مفهوم «تبیین علمی»، می‏تواند به عنوان یک معیار درجه‏بندی جهت سنجش تبیین‏ها و بهبود بخشی به آنها به منظور افزایش شایستگیِ علمی ایفای نقش کند. استفاده از تحلیل فلسفی، به تعریف کامل و دقیقی منتهی می‏شود(تأکید بر این مطلب بازتاب نفوذِ منطقِ ریاضی بر پوزیتیویست‏های منطقی و جانشین‏های بلافصل آنها در فلسفه‏ی علم است)؛ چرا که در ریاضیات مفاهیم فقط از یک راه(تعاریف روشن با بهره‏گیری از مفاهیمی که قبلاً به طور صریح معرفی و  شناخته شده‏اند) تعریف می‏شوند.

این گونه تعاریف، از یک طرف مزیّتی و از طرف دیگر مشکلی دارند. مزیّت این تعاریف در وضوح آنهاست. در این گونه تعاریف نه موارد خسته کننده‏ای وجود دارد و نه مباحث غیر قابل تجزیه و تحلیل درباره‏ی این که آیا بعضی تبیین‏های پیشنهادی علمی هستند یا نه. اما ایراد این تعاریف آن است که اکثرا ارائه‏ی تعریف کامل برای خیلی از مفاهیم مورد علاقه‏ی ما غیر ممکن است.

یک راه برای نشان دادن این که مفهوم تبیین زیر بار بعضی تعاریف دقیق فلسفی(بازنمایی‏های عقلانی) نمی‏رود، تدارک مثال‏های خلف برای تعاریف ارایه شده است و به بیان دیگر تدارک دیدن تبیین‏های دقیق و خالصی که تمام شرایط تعریف را ارضا نمی‏کنند و مواردی که تمام شرایط را ارضا می‏کنند، اما یک تبیین دقیق علمی به حساب نمی‏آیند. این امر، راهکار پیشنهادی ون‏فراسن است. او سعی می‏کند نشان دهد که تبیین بر خلاف آنچه همپل فرض کرده است(ارتباط منطقی بین قضایا) می‏باشد و تدارک تحقیق به علایق و پیش‏زمینه‏های ذهنی شخص محقق بستگی دارد.

اما تعبیر پیشنهادی ون‏فراسن این سؤال را در ذهن می‏پروراند که تبیین علمی چگونه از دیگر انواع تبیین جدا می‏شود. به نظر می‏رسد این روزها دو پاسخ مهم برای این سؤال وجود دارد: یک دیدگاه این است که تبیینی علمی است که بتواند پدیده‏های مختلف را تحت تعداد کمی از اصول، متحد کند و این دیدگاهی است که فلیپ کیتچر از آن حمایت می‏کند. رقیب برجسته‏ی این دیدگاه، تبیین علمی را به شناختن علت‏هایی مربوط می‏داند که سبب می‏شوند یک پدیده تشریح شود و این دیدگاهی است که توسط ویزلی سلمن حمایت می‏شود. اما در حقیقت نگاه سلمن و کیتچر به تبیین، ضرورتا در تقابل با یکدیگر نمی‏باشند و دلایل قوی‏ای وجود دارد که باور کنیم اتحاد موفق پدیدارها، فقط محصولِ مصنوعیِ نبوغ بشر نیست، بلکه چنین توفیقی دسترسی به ساختارهای علمی جهان را نیز می‏تواند فراهم کند.

به بیان دیگر اگر تبیین علمی، توضیح علّی پدیده‏ها باشد، درک کردن آن بدون اشراف داشتن به طبیعتِ روابطِ علّی(روابط بین علت‏ها و معلول‏ها) به سختی ممکن است و این امر به چگونگی عملکردِ قوانینِ طبیعت بستگی دارد. اگر این طور باشد، تبیین علمی نیازمند قوانین است ـ همان چیزی که توسط همپل و پیروانش درک شده بود. ولی آن چیزهایی که قانون طبیعت هستند، سؤالات ژرف متافیزیکی را در خود می‏پرورانند. قوانین علمی، عبارت‏های کلّی‏ای هستند با این ساختار که «همه‏ی الف‏ها، ب هستند»؛ به عنوان مثال همه‏ی نمونه‏های خالص آهن، در درجه‏ی حرارت و فشار استاندارد، هادی جریان الکتریکی هستند، یا اگر جریان الکتریکی به یک نمونه‏ی آهن، تحت درجه‏ی حرارت و فشار استاندارد اعمال شود، آن نمونه جریان الکتریکی را هدایت می‏کند. اینها دو نوع مختلف از یک قانون علمی هستند. فلاسفه تمایل دارند که از شکل شرطی «اگر / آنگاه» برای بیان قوانین علمی استفاده کنند. قوانین علمی کلّی هستند و به طور ضمنی یا روشن، به اشیاء ویژه، مکان‏ها یا زمان‏های خاص دلالت نمی‏کنند. امّا این دو شرط، برای تشخیص قوانین علمی از دیگر عبارات که از لحاظ دستوری شبیه اینها هستند، اما توان تبیین‏گری ندارند، کافی نیست. برای روشن شدن این مطلب این دو عبارت را که دارای یک شکل کلّی هستند، با هم مقایسه کنید:

1. هر جسم جامد کروی که از پلوتونیم خالص تشکیل شده باشد، وزنی کمتر از 100000 کیلوگرم دارد.

2. هر جسم جامد کروی که از طلای خالص تشکیل شده باشد، وزنی کمتر از 100000 کیلوگرم دارد.

ما دلایل خوبی برای باور به این مطلب داریم که جمله‏ی اول صادق است. برای مثال طبق قوانین هسته‏ای، یک توده از پلوتونیم خالص، خیلی قبل از این که بتواند به چنین مقداری برسد، خود به خود محترق می‏شود. از طرف دیگر دلایل خوبی در اختیار داریم که گزاره‏ی دوم نیز درست است. به بیان دقیق‏تر هر چند این گزاره در حال حاضر صرفا به دلیل یک تصادف در کیهان صادق است، امّا امکان وجود چنین مقداری از طلا در جایی از جهان هست. بر این اساس، احتمالاً حکم اول یک قانون طبیعی را گزارش می‏کند، در حالی که حکم دومی یک حقیقت صرف را درباره‏ی جهان کنونی به ما می‏گوید که البته می‏تواند طور دیگری نیز باشد. این مثال می‏تواند نشان دهد که برخورداری از یک شکل خاص برای این که حکمی را به یک قانون جهانی تبدیل کند، کافی نیست.

 یک نشانه‏ی تفاوت که فلاسفه بین قوانین واقعی و قضایای تصادفی قائل شدند در ساختارهای دستوری‏ای که به عنوان شرطی‏های خلاف واقع وجود دارد، پدیدار می‏شود. یک شرطی خلاف واقع، یک نوع خاص از گزاره‏های «اگر / آنگاه»ی است. ما این گزاره‏ها را در زندگی روزمره‏ی خود به کار می‏بریم. برای مثال «اگر من می‏دانستم شما می‏آئید، کیک می‏پختم.» دو مثال از این گزاره‏های خلاف واقع(که هر دو ساختار دستوری «اگر / آنگاه» دارند) برای تشخیص قوانین علمی از آنچه قانون علمی نیست، در پیش می‏آید:

1. اگر قرار بود ماه از پلوتونیم خالص ساخته شده باشد، در آن صورت وزنش کمتر از 100000 کیلوگرم بود.

2. اگر قرار بود ماه از طلای خالص ساخته شده باشد، در آن صورت وزنش کمتر از 100000 کیلوگرم بود.

توجه کنید که مقدمات(جملاتی که بعد از اگر آمده‏اند) و نتایج(جملاتی که بعد از آنگاه آمده‏اند) در هر دو شرطی خلاف واقع کاذب است، در حالی که شرطی خلاف واقع اول صادق، و دومی کاذب است.

این دو گزاره‏ی ادعایی نه درباره‏ی واقعیت، که درباره‏ی یک امکان(امکان وضع و حالی که در آن ماه به ترتیب از پلوتونیم و طلا ساخته شده باشد) بحث می‏کنند. هر یک از این دو گزاره بیان می‏کند که اگر مقدمه فراهم شود، نتیجه به دست می‏آید. حال ما معتقدیم که شرطی خلاف واقع درباره‏ی طلا کاذب است، در حالی که شرطی خلاف واقع درباره‏ی پلوتونیم یک حقیقت علمی را بیان می‏کند. دلیل تفاوت این دو گزاره‏ی از لحاظ دستوری یکسان ــ درباره‏ی وضع و حال‏های غیر واقعی ــ در این است که یک قانون درباره‏ی پلوتونیم، از شرطی خلاف واقع پلوتونیم حمایت می‏کند، در حالی که حقیقت کلّی درباره‏ی جرم طلا، نه یک قانون، بلکه یک قضیه‏ی تصادفی است. پس شاید بتوانیم به شرط یک قانون علمی ــ علاوه بر کلّی بودن ــ این را هم اضافه کنیم که آنها از شرطی‏های خلاف واقع حمایت می‏کنند، مگر این که بفهمیم چیزی مستقل از قوانین حمایت کننده، باعث صحت شرطی‏های خلاف واقع می‏شود و این که حمایت قوانین از شرطی‏های خلاف واقع، کمکی به تشریح تفاوت بین آنها و قضایای تصادفی نمی‏کند.

_

ما می‏دانیم که قوانین علمی از شرطی‏های خلاف واقع حمایت می‏کنند، در حالی که قضیه‏ی تصادفی این کار را نمی‏کند، امّا نمی‏دانیم چه چیزی در قوانین علمی هست که این تفاوت را ایجاد می‏کند. آنها شرطی‏های خلاف واقع‏شان را حمایت می‏کنند، برای این که قوانین بر بعضی ارتباطات واقعی بین مقدمه و نتیجه‏ی آنها(که بین مقدمه و نتیجه‏ی یک قضیه‏ی تصادفی از دست رفته است) دلالت می‏کند. بنابراین ضرورتی در مورد یک کره‏ی پلوتونیم خالص وجود دارد که از این حقیقت که چنین کره‏ای نمی‏تواند 100000 کیلوگرم وزن داشته باشد را حمایت می‏کند؛ در حالی که هیچ ضرورتی برای این که ساختن یک کره‏ی طلایی با آن حجم بزرگ، غیر ممکن باشد وجود ندارد. حال این سؤال مطرح خواهد شد که چه ارتباط واقعی بین مقدمه و نتیجه‏ی یک قانون علمی باید وجود داشته باشد که ضرورت تحقق دومی(نتیجه) را به وسیله‏ی اولی(مقدمه) ایجاب کند؟ به طور قطع، قوانین علمی بر استلزامات منطقیِ صرف مبتنی نیستند. به بیان دیگر تصوّر خلافِ یک حقیقت لازم منطقی غیرممکن است؛ در حالی که تصور خلاف یک قانون طبیعی بسیار ساده صورت می‏گیرد؛ برای مثال تصور این که نیروی جاذبه، با عکس مکعب فاصله‏ی بین دو جسم(به جای عکس مربع آن فاصله) رابطه داشته باشد، مسلتزم هیچ تناقضی نیست.

اما این توضیحی بر ضرورت قوانین علمی نیست که بگوییم «آنها قانون‏مندی یا فیزیکی بودن یا طبیعی بودن را به جای ضرورت منطقی داشتن، می‏نمایانند» یا «یک عبارت، ضرورت فیزیکی یا منطقی دارد، اگر به قوانین فیزیکی یا طبیعی نیازمند باشد». یک چنین توضیحی، ضرورت قوانین علمی را بر اساس ضرورت قوانین فیزیکی و طبیعی توضیح می‏دهد و این کار به دور باطل منطقی می‏انجامد و راه به جایی نمی‏برد.

لازم به ذکر است، در ادبیات حال حاضر فلسفه‏ی علم، دو دیدگاه در حال رقابت، درباره‏ی یک قانون طبیعی وجود دارد: یک دیدگاه اساس ضرورتِ قانونی یا فیزیکی را با بعضی حقایق درباره‏ی جهان(که با قواعد رایج متفاوت هستند)، معرفی می‏کند. در قرائتِ اول این دیدگاه، که بیشتر به دیدگاه درسکی-تولی-آرمسترانگ شناخته شده، یک قاعده‏ی عمومی رایج(مانند این حقیقت که همه‏ی فلزها هادی الکتریسیته هستند)، حکم متناظر با آن(«همه‏ی فلزها هادی الکتریسته هستند» صادق است)را فراهم می‏کند؛ چرا که «فلز بودن» به طور قانون‏مند، «هادی الکتریسته بودن» را ایجاب می‏کند؛ هر چند ارتباط بین این دو کلّی(«فلز بودن» و «هادی بودن») خود محتمل الوقوع است. بر عکس، هیچ استلزامی بین «طلا بودن» و «وزن کمتر از 100000 کیلوگرم داشتن» وجود ندارد. به بیان دیگر آن قاعده‏مندی کیهانی هنوز وجود دارد، اما نه به عنوان یک ضروت قانونی، بلکه به صورت یک تصادف تاریخی.

امّا حمایت کردن از یک چنین نظریه‏ای، مستلزم این است که به وجود کلّی‏ها باور داشته باشیم، یا لااقل باور داشته باشیم که به همراه «فلزات»، چیزی به عنوان «فلز بودن»، و به ازای «مجموعه‏ی همه‏ی اشیاء قرمز»، چیزی به نام «قرمز بودن» نیز وجود دارد. در حقیقت باید باور داشته باشیم که بعضی کلّی‏ها در رابطه‏ای استلزامی با یکدیگر قرار گرفته‏اند. خیلی از فلاسفه این عقیده را بسیار مرموز و مبهم و دور از ذهن دانسته و ترجیح داده‏اند که بدون پذیرش هر گونه ضرورتِ متافیزیکیِ سنگینی کار خود را دنبال کنند. بر این اساس این دسته از فیلسوفان، باید ضرورتی قانونی به دست آورند(بدون این که وارد قلمروی کلی‏های انتزاعیِ افلاطونی یا انواع نیروهای علّی مخصوص شوند) تا بتوانند دیدگاه خود را توضیح دهند. آنها ناچار هستند راهی برای امتیاز بندی قضایای خاصّ علمی پیدا کنند تا نشان دهند چه چیز آنها را قانون‏مند می‏سازد و بدین وسیله، بدون بهره‏گیری دوباره از مُثُل‏های افلاطونی و کلی‏ها، بتوانند قوانین و ضرورت‏های طبیعی متناظر با آنها را از دیگر عمومیّت‏های تصادفی موجود در جهان تمییز دهند. پیش‏نویس این طرح توسط جان استوارت میل ارائه شد و توسط فرانک رمزی و دیوید لوئیس تقویت گشت.

این سؤال که «چه چیزی است که قوانین علمی واجد آن هستند و قضایای تصادفی فاقد آن می‏باشند؟»، سؤالی است کاملاً متافیزیکی که پوزیتیویست‏های منطقی امید داشتند آن را از تحلیل‏ها و توضیحات‏شان به دور اندازند. ضرورت قانونی قرار است همان چیزی باشد که علت‏ها را به معلول مرتبط می‏کند. یکی از جذّابیت‏های دیدگاه کیتچر در دفاعش از تبیین(به عنوان اتحاد تحت اصول علمی، که احتیاجی به قوانین، به طوری که سنتاً از آن درک شده، ندارد) این است که ما را قادر می‏سازد از این سؤالات فلسفی سخت، اجتناب کنیم.

_نظریه‏های علمی و تحول مفهومی

عنوان بخش سوم این کتاب «نظریه های علمی و تحول مفهومی» است. در این بخش سه مقاله زیر ارائه گردیده است:

1. قوانین تجربی و نظریه‏ها، اثر ارنست نیگل⁽¹⁾؛

2. تبیین، تحویل و تجربه‏گرایی، اثر پاول فایرابند⁽²⁾؛

3. نظریه‏ها، نظریه‏پردازان و تحول نظریه، اثر فلیپ کیتچر⁽³⁾.

در مقدمه‏ای که گردآورندگان این مجموعه بر این بخش آورده‏اند، چنین آمده است:

آنچه نظریه‏ای را از دیگر نظریه‏ها ممتاز می‏نماید، فرا رفتن آن در تبیین پدیده‏های خاص است. وقتی پدیده‏های خاصی با یک تعمیم‏دهی تجربی در قالب قانونی تجربی تبیین می‏شوند، نظریه سعی می‏کند تا دلیل این تعمیم‏دهی را روشن سازد و استثناهای آن(شرایطی که تحت آن شرایط تعمیم‏دهی قابل انجام نیست) را نیز مشخص نماید. از سوی دیگر، زمانی که تعداد زیادی قانون تجربی در حوزه‏ای خاص از فعالیت علمی وجود داشته باشد، ممکن است نظریه‏ای پدیدار شود که ما را در یک‏پارچه کردن این قوانین توانا سازد. به طور خلاصه، نظریه‏ها با فرا رفتن از گزارش نظم‏های مشاهده شده در طبیعت و قوانین تجربی حاکم بر پدیده‏های طبیعی، آنها را یک‏پارچه کرده و به یافتن فرایندهایی در سطوح بنیادی‏تر می‏پردازند تا بر اساس آنها پدیده‏های طبیعی را، آن چنان که مشاهده می‏کنیم، توجیه کنند.

حال این سؤال مطرح خواهد شد که چگونه بخش‏های مختلف یک نظریه با یکدیگر همکاری می‏کنند تا گستره‏ای از پدیده‏های متفاوت را تبیین کنند؟ ارنست نیگل در مقاله‏ی «قوانین تجربی و نظریه‏ها» پاسخی به این سؤال می‏دهد که به سنّتی در علم و فلسفه، از زمان اقلیدس مربوط می‏شود. در واقع این دیدگاه بر اساس هندسه‏ی اقلیدسی ارائه شده است. اقلیدس (هم چنان که بیشتر ریاضی‏دانان و دانشمندان پیش از قرن بیستم می‏پنداشتند) هندسه را علم فضا و اصول هندسی خود را نظریه‏ای درباره‏ی روابط میان نقاط، خطوط و سطوح در فضا می‏دانست.

_نظریه‏ی اقلیدس، یک دستگاه اصل موضوعی است؛ یعنی شامل مجموعه‏ی کوچکی از فرضیات یا اصول موضوعه(گزاره‏های اثبات نشده‏ای که صادق بودن آنها در دستگاه اصل موضوعی، مفروض یا بدیهی قلمداد می‏شود) و تعداد کثیری از قضایا می‏باشد که به روش قیاسی از آن اصول موضوعه استنتاج شده‏اند. علاوه بر این اصول موضوعه و قضایای هندسی، تعاریف چندی هم در این دستگاه مورد نیاز می‏باشد، مواردی از قبیل: تعریف خط مستقیم(که امروزه به طور معمول کوتاه‏ترین فاصله‏ی میان دو نقطه می‏باشد)، تعریف دایره(مکان هندسی نقاطی که فاصله‏ی آنها از یک نقطه‏ی معلوم یکسان است) و... البته اصطلاحاتی هم در دستگاه اصل موضوعی وجود دارد(برای مثال نقطه، فاصله و...) که تعریف نمی‏شوند؛ چرا که اگر قرار بود هر اصطلاحی در نظریه تعریف شود، کار به تسلسل می‏انجامید و به تعداد بی‏پایانی از تعاریف نیاز می‏شد. از این رو، در این دستگاه اصل موضوعی، بعضی از اصطلاحات به ناچار اصطلاحاتی تعریف ناشده یا اولیه به حساب می‏آیند.

شاید دور از ذهن باشد که گزاره‏ای که در دستگاهی خاصّ، یکی از اصول موضوعه است، بتواند در دستگاه دیگری یک قضیه باشد و از فرضیّات یا اصول موضوعه‏ی آن دستگاه استنتاج شود. در واقع، یک مجموعه از گزاره‏های مرتبط، از لحاظ منطقی می‏توانند در بیش از یک دستگاه اصل موضوعی سازمان‏دهی شوند و گزاره‏های مشابه ممکن است در یک دستگاه، اصل موضوع و در دستگاهی دیگر، قضیه باشند و با بررسی‏های صرف منطقی نیز نمی‏توان از میان چنین دستگاه‏های اصل موضوعه‏ی هم ارز، یکی را به عنوان دستگاه برتر انتخاب کرد. در مورد پنج اصل موضوعه‏ی هندسه‏ی اقلیدسی، این انتخاب بر اساس اصل «ساده‏ترین گزاره‏ها» انجام گرفته است تا بر اساس آن بتوان قضایایی با درجه‏ی اهمیت بیشتر و ظاهری پیچیده‏تر را استنتاج نمود. به بیان دیگر اصول موضوعه‏ی هندسه‏ی اقلیدسی همواره به عنوان گزاره‏هایی بدیهی و صادق در نظر گرفته شده‏اند و این امر بسط و گسترش هندسه‏ی اقلیدسی را از آن اصول، آسان کرده است. ولی باید در نظر داشت که بیان این که گزاره‏ای خاصّ، یک اصل موضوعه است، آن گزاره را الزاما صادق نمی‏کند، بلکه تنها و به طور ساده، نقش آن گزاره را در دستگاه استنتاجی مشخص می‏نماید.

_با ملاحظه‏ی آراء نیگل، اگر بخواهیم ساختار یک نظریه‏ی علمی را بر اساس دستگاه اصل موضوعی توضیح دهیم، باید بگوییم که ما با دو دسته گزاره رو به رو هستیم. یکی قوانین تجربی که از طرفی تعمیم مشاهدات ما به حساب می‏آیند و از طرف دیگر از قوانین نظری قابل استنتاج هستند و دیگری قوانین نظری که اغلب با بهره‏گیری از اصطلاحاتی بیان می‏شوند که ناظر به پدیده‏های مشاهدتی نیستند و بر آن اساس، نام‏گذاری و توصیف نمی‏شوند. این ادعاهای نظری مستلزم به کارگیری هویّت‏های غیر مشاهدتی‏اند که زیربنای فرآیندهای طبیعی را توصیف و تبیین می‏کنند. به بیان دیگر، تمایز میان قوانین نظری و قوانین تجربی، همان تمایز میان واژگان نظری(که در قوانین نظری به کار گرفته می‏شوند) و واژگان مشاهدتی (که در قوانین تجربی از آنها استفاده می‏شود) می‏باشد. تمایز واژگان مشاهدتی و نظری، مسئله‏ی عمیق فلسفی است که در بخش سوم کتاب، مقالاتی درباره‏ی آن ارائه شده است.

امّا مسئله‏ای که در زمینه‏ی به کارگیری قوانین و مفاهیم نظری در تبیین علمی پدیده‏ها با آن رو به رو هستیم، آن است که ما نمی‏توانیم به طور مستقیم به ماهیّت هویّات نظری و خصوصیات دقیق آنها علم پیدا کنیم، در حالی که قوانین نظری با ارجاع به چنان هویّاتی بیان می‏شوند. به عبارت دیگر مسئله این است که قوانین تجربی یا عملکرد فنّی دستورالعمل‏های پیچیده‏ای که برای ما شناخته شده‏اند را نمی‏توان بدون بهره‏گیری از این هویّات(برای مثال مولکول‏ها، اتم‏ها و ذرات زیر اتمی) تبیین کرد، حال آن که بر اساس دیدگاه تجربه‏گرایی در علم(یعنی معرفت شناسی رسمی حاکم بر عصر ما) نمی‏توان هیچ معرفتی نسبت به این اشیاء و خصوصیات آنها داشت. حال این سؤال مطرح خواهد شد که چگونه در علم به قوانین و گزاره‏هایی معرفت پیدا می‏کنیم که نیازمند استیفای مفاهیم و آشنایی با هویاتی هستند که علی‏الاصول(مطابق با مبانی تجربه‏گرایی) معرفت ناپذیرند؟

نیگل به این مسئله حساس گردید و تلاش کرد تا این مسئله را با پذیرش این که «نظریه‏ها، تعاریف روشنی از اصطلاحات تخصصی به کار گرفته شده در خود را فراهم می‏آورند»، حل کند. «اصول رابط» یا «قوانین تناظر»(اصول و قوانینی که در یک نظریه، اصطلاحات و امور نظری را به اصطلاحات و امور مشاهدتی پیوند می‏دهند) این نکته را بیان می‏کنند که یک «تعبیر جزئی» از اصطلاحات نظری، ما را قادر می‏سازد تا قوانین نظری را در معرض آزمون قرار دهیم؛ چرا که اصطلاحات مشاهدتی نسبت به اصطلاحات نظری در آزمایش، به تصویری مرتبط می‏شوند که ادعا می‏کند می‏تواند به لحاظ تجربی مورد آزمون قرار گیرد. موضوع آزمون و تأیید نظریه‏های علمی، موضوع پیچیده‏ای است که به تفصیل در بخش پنجم کتاب مورد بحث قرار می‏گیرد.

تحلیل ساختار نظریه‏های علمی با بهره‏گیری از ساختار نظریه‏های اصل موضوعی، از مزیّت دیگری نیز برخوردار است و آن این که تصویری از چگونگی پیشرفت علم در هر زمان فراهم می‏آورد. مطابق این تحلیل، نظریه‏های جدیدتر، گسترده‏تر، عمیق‏تر یا بنیادی‏تر در فرایند پیشرفت علمی، به تبیین پدیده‏های جدید توفیق یافته و جایگزین نظریه‏های محدودتر و کم‏عمق‏ترِ پیشین می‏شوند. در این دیدگاه نشان داده می‏شود که اصول موضوعه یا قوانین نظریِ نظریه‏های پیشین، می‏توانند به منزله‏ی قضایایی از اصول موضوعه یا قوانین نظریِ نظریه‏های جدید استنتاج شوند و به بیان دیگر توسط نظریه‏ها و قوانین تجربی جدید تبیین گردند. چنین ارتباطی میان نظریه‏های سابق و جدید به «تحویل»ِ نظریه‏های محدودتر، به نظریه‏های گسترده‏تر و عمیق‏تر برمی‏گردد. در این میان، توجه به سیر تحوّل نظریه‏های علمی(برای مثال در علم فیزیک، از فیزیک گالیله و کپلر تا مکانیک نیوتنی و سپس نظریه‏های نسبیّت خاص و عامّ اینشتین) مورد تأمل قرار می‏گیرد. اگر تفکر بنیادیِ تحویل‏گرایی صحیح باشد، آنگاه بیان دقیقی از دیدگاه انباشتیِ معرفت علمی، که حاصل توالی نظریه‏های علمی و تقرّب آنها به حقیقت است، ارائه می‏گردد.

مقاله‏ی «تبیین، تحویل و تجربه‏گرایی»ِ فایرابند، چگونگی رویکرد اصل موضوعی، تمایز میان قوانین نظری و قوانین تجربی و تصویر تحویل‏گرایانه‏ی رشد علمی را مورد بحث قرار می‏دهد و سپس به پرسشی در ارتباط میان نظریه‏های علمی و تاریخ رشد علم می‏پردازد. نکته‏ی انتقادی که فایرابند در این مقاله عنوان می‏کند، آن است که آیا می‏توان وجه مشترکی میان نظریه‏های علمی رقیب یافت و بر اساس آن، آنها را با هم مقایسه کرد؟ اهمیّت اساسی این سؤال در بخش ششم این مجموعه روشن‏تر می‏شود. این موضوع هم‏چنین مسائل عمیقی را در فلسفه‏ی زبان آشکار می‏کند. مقاله‏ی «نظریه‏ها، نظریه‏پردازان و تحوّل نظری» نوشته‏ی فیلیپ کیتچر، موضوعات محوری درگیر در تحوّل مفهومی را روشن می‏کند و استدلال می‏نماید که ممکن است بعضی از مسائل مورد اشاره توسط فایرابند، اغراق‏آمیز باشد. این مقاله به ویژه پس از مطالعه‏ی مقالات گزینش شده برای بخش ششم کتاب، جای بحث و بررسی مجدد را پیدا خواهد کرد.

واقع‏گرایی علمی

بخش چهارم این مجموعه، گردآوری مقالاتی است در ارتباط با «واقع‏گرایی علمی» که در آن چهار مقاله به شرح زیر ارائه شده است:

1. «مواضع شناختی نظریه‏ها، ارنست نیگل⁽¹⁾؛

2. «ردّیه‏ای بر واقع‏گرایی هم‏گرا»، لاری لائودن⁽²⁾؛

3. «واقع‏گرایی علمی در برابر تجربه‏گرایی سازنده، گفت و گویی با گری‏گتینگ⁽³⁾؛

4. «موردی برای واقع‏گرایی علمی»، ارنان مک‏مولین⁽⁴⁾.

در مقدمه‏ی این بخش آمده است: بعضی فلاسفه و بسیاری از دانشمندان بر این عقیده‏اند که اگر چه ما قادر نیستیم الکترون‏ها، ژن‏ها و ستاره‏های نوترونی و خصوصیات آنها را ببینیم، بشنویم، بچشیم، ببوییم یا لمس کنیم، اما دلایل خوبی برای اعتقاد به وجود آنها داریم. به اعتقاد آنها، نظریه‏های علمی به ما می‏گویند که این هویّات وجود دارند. به بیان دیگر، نظریه‏های علمی قدرت تبیین و پیش‏بینی دارند و اگر یک نظریه درباره‏ی طبیعت به مقدار زیادی تأیید شده باشد و در آن قوانینی را درباره‏ی مولکول‏ها، اتم‏ها، لیپتون‏ها، بوسون‏ها و کوارک‏ها به کار گرفته باشد، در این صورت این هویّات به طور قطع وجود دارند. اگر نظریه‏های به خوبی تأیید شده، از تکانه‏ی زاویه‏ای، اسپین یا نیروهای واندروالس پشتیبانی کنند، پس مسلما این خصوصیات وجود دارند. در این دیدگاه نظریه‏های علمی باید کلمه به کلمه تفسیر شوند، نه این که ادعا کنیم معنای آنها به طور کامل بر اساس مشاهده به دست آمده است، بلکه از آن جهت که درباره‏ی اشیاء و خصوصیات آنها مطالبی را به ما می‏گویند. نکته مهم در این جا آن است که معنای این اشیاء و خصوصیات آنها کمتر از معنای اصطلاحاتی که به اشیاء قابل مشاهده ارجاع می‏شود، مسئله‏ساز نیستند.

حل مسئله‏ی واژگان نظریِ نظریه‏های علمی، به وسیله‏ی دیدگاهی که به طور گسترده با عنوان واقع‏گرایی علمی شناخته شده است، اجزای نظریِ نظریه‏های علمی را مربوط و وابسته به واقعیت می‏داند، نه صرفا ابزاری برای شکل دادن و تنظیم کردن مشاهدات. واقع‏گرایان علمی با یک حقیقت آشکار درباره‏ی علم(یعنی توانایی پیش‏بینی زیاد و پیشرفت مداوم) آغاز می‏کنند. حقیقت آن است که در طول زمان، نظریه‏های علمی هم از لحاظ درجه و هم از حیث وضوح در پیش‏بینی‏هایشان پیشرفت کرده‏اند. به بیان دیگر، امروزه ما نه تنها به واسطه‏ی نظریه‏های علمی می‏توانیم وقایع بیشتر و متفاوت‏تری را پیش‏بینی کنیم، بلکه در طول زمان این قدرت را به دست آورده‏ایم که وضوح پیش‏بینی‏هایمان را ارتقاء بخشیم. یک چنین موفقیّتی که «موفقیّت ابزاری علم» نامیده می‏شود، نیازمند تبیین است، یا دست‏کم واقع‏گرایان بر نیازمندی آن به تبیین پافشاری می‏کنند. حال سؤال این است که این امر چگونه می‏تواند تبیین شود؟ به بیان دیگر سؤال این است که بهترین تبیین برای این واقعیت که «علم در مقام پیش‏بینی خوب عمل می‏کند» چیست؟ جواب مورد نظر واقع‏گرایان به این سؤال این است که اگر نظریه‏های علمی در مقام پیش‏بینی به این خوبی کار می‏کنند، به این دلیل است که صادق(یا تقریبا صادق)اند؛ چرا که اگر مدعی شویم پیش‏بینی‏های موفّق نظریه‏های علمی و کاربردهای تکنیکی آن، معلول حدس‏های تصادفیِ صرف باشند و نظریه‏های علمی تنها از روی تصادف کار کنند، وجود معجزه‏ای را در نسبت‏های میان امور عالم پذیرفته‏ایم.

جذّابیتی که آشتی دادن واقع‏گرایی با تجربه‏گرایی برای دانشمندان داشته است و مشکلاتی که بر سر این راه به وجود آمد، واقع‏گرایی را به موضوعی جنجالی در فلسفه‏ی علم مبدّل ساخت. مقاله‏ی نیگل با عنوان «مواضع شناختی نظریه‏ها» بحث‏های جای‏گزینی را در ارتباط با واقع‏گرایی و مخالف سنتی آن(یعنی ابزارگرایی)، از سال 1960 به بعد مرور می‏کند. ابزارگرایی به دیدگاهی گفته می‏شود که نظریه‏های علمی را ابزارهایی مفید می‏داند که دانشمندان از آنها برای نظم بخشیدن به تجربه‏هایشان استفاده

_می‏کنند و ادعایی در مورد صادق یا کاذب بودن آنها نمی‏کند. سابقه‏ی این دیدگاه به برکلی(فیلسوف تجربه‏گرای انگلیسی قرن هجدهم) برمی‏گردد و هم‏چنین به هیأت کلیسایی که تلاش می‏کردند، ادعاهای بدعت‏آمیز گالیله را درباره‏ی حرکت زمین به دور خورشید، با نوشته‏های کتاب مقدس و عقاید پاپ وفق دهند. براساس بعضی از روایات تاریخی، کلیساییان تحصیل کرده، تصدیق کرده بودند که فرضیه‏ی خورشید مرکزی، دست کم به اندازه‏ی نظریه‏ی بطلمیوسی(نظریه‏ای که براساس آن خورشید و سیّارات دیگر به دور زمین گردش می‏کنند)، در پیش‏بینی حرکت ستاره‏ها و سیّارات تواناست. آنها حتی قبول کرده بودند که شاید ساده‏تر آن باشد که در محاسبات مربوط به موقعیت اجرام آسمانی از نظریه‏ی خورشید مرکزی استفاده شود، اما حرکت زمین که در نظریه‏ی خورشید مرکزی ادعا می‏شد، از لحاظ مشاهدتی غیرقابل کشف بود. به بیان دیگر نظریه‏ی گالیله مستلزم آن بود که ما نسبت به مشاهدات خود بی‏توجه باشیم یا این که بکوشیم تا مشاهدات خود را با پیچیدگی‏های خاصّی تفسیر کنیم. بنابراین کلیساییان گالیله را راضی کردند تا از نظریه‏ی اصلاح‏شده‏ای که مدعی است «فرضیه‏ی خورشید مرکزی الزاما صادق نیست، بلکه تنها به عنوان یک ابزار مفید که انتظارات ستاره‏شناسی را برآورده می‏سازد و از نظریه‏ی سنتی مفیدتر، مناسب‏تر و مؤثرتر است» حمایت کند. در آن زمان گالیله از گفتن آنچه که فکر می‏کرد درست است، اجتناب کرد و دوستانش از او قول گرفتند که از خشم مأموران تفتیش عقاید مذهبی فرار کند. به تعبیر دقیق‏تر هر چند گالیله در ابتدا از پذیرش رأی کلیسا سرباز زد، ولی در نهایت دیدگاهش را به دیدگاهی ابزارگرا از نظریه‏ی خورشید مرکزی تقلیل داد. بعدها، فلاسفه‏ی ابزارگرا و تاریخ‏نویسان علم متذکر شدند که دیدگاه کلیسا در زمینه‏ی مورد بحث، از دیدگاه گالیله قابل قبول‏تر بود. برکلی نیز هر چند در این موردِ به خصوص نظری نداده است، اما بحث‏های تجربی او در ضدیّت با قابل درک بودن واقع‏گرایی(و تعبیرات واقع‏گرایانه‏ای که از قسمت‏هایی از نظریه‏ی نیوتون می‏شد) ابزارگرایی را بیش از پیش مطرح کرد. برکلی اصرار داشت که کارکرد نظریه‏پردازی علمی، تبیین پدیده‏ها نیست؛ بلکه به طور ساده، سازمان‏دهی تجربیاتمان از طریق ساختارهای مناسب نظری است. در این دیدگاه اصطلاحات و واژگان نظریِ نظریه‏ها علائمی برای ارجاع به امور مشاهده‏شدنی نیستند، آنها بیشتر

________________________ابزار و سمبل‏های تعبیر نشده‏یِ بدون معنایِ کلمه به کلمه هستند و هدف علم بهبود بخشیِ مداوم به اعتبار این ابزارها، بدون نگرانی از این واقعیت است که آیا این ابزارها با واقعیت منطبق هستند یا نه.

نیگل سعی دارد در مقاله‏ی خود به نوعی واقع‏گرایی و ابزارگرایی را با هم جمع نماید و در نهایت به این نتیجه می‏رسد که نزاع درباره‏ی چگونگی تفسیر نظریه‏های علمی، بیشتر یک نزاع فلسفی و کلامی است. از زمان نیگل به این سو، جدال میان واقع‏گرایی و ابزارگرایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است، چرا که واقع‏گرایی به عنوان سدّی قوی در برابر دیدگاه جامعه‏شناسان و مورّخان علم نسبت به عینیّت علم قلمداد شده است.

در مقاله‏ی «ردّیّه‏ای بر واقع‏گراییِ هم‏گرا»، لاری لائودن با وجود عدم تعلّق خاطر به ذهنیّت‏گرایی (یا ابزارگرایی در موضوع مورد بحث)، یک چالش قوی در مورد ادعای واقع‏گرایان به وجود آورده است. به اعتقاد او واقع‏گرایان بر این باورند که:

1. تاریخ علم تاریخ هم‏گرایی حقیقت یا تقریب موفقیت‏آمیز نظریه‏های علمی به حقیقت است.

2. تنها واقع‏گرایی می‏تواند این هم‏گرایی و تقرّب به حقیقت را تبیین نماید.

لائودن در این مقاله نشان می‏دهد، برای اینکه بتوانیم این دو ادعا را بفهمیم(چه رسد به این که بخواهیم آنها را اثبات کنیم)، لازم است چند مسئله‏ی اساسی در فلسفه‏ی منطق و فلسفه‏ی زبان به طور کامل حل شود. وی بر این باور است که تاریخ علم به ما می‏گوید که خیلی از نظریه‏های علمی موفق، امروزه به طور کامل رد شده‏اند. نظریه‏های علمی قبل از کپلر و همین طور نظریه‏های علمی زمان او، در زمان خودشان، نظریه‏های موفق علمی شمرده می‏شدند، ولی آن نظریات نه تنها نیازمند اصلاح بوده‏اند، بلکه اگر علوم اخیر و نظریه‏های علمی عصر حاضر راه‏نمای عمل ما باشد، باید بگوییم که آن نظریات علمی در ادعاهایشان درباره‏ی آنچه وجود دارد و خصوصیت‏هایی که به آن موجودات یا خواص نسبت می‏دادند و پیش‏بینی‏هایی که بر اساس آن نظریات انجام می‏شد، به کلّی در اشتباه بوده‏اند. یک مثال تاریخی در این زمینه، نظریه‏ی فلوژیستون در قرن هجدهم است که می‏توانست شواهد تجربی در مورد احتراق را تبیین نماید و پیش‏بینی‏های موفّقی در این زمینه داشته باشد، امّا امروزه ماهیت و مدل تبیینی نظریه‏ی فلوژیستون با تمسخر نقل می‏شود. مثال دیگر مربوط به نظریه‏ی کلاسیک نور است که نور را به مثابه‏ی موج معرفی می‏کرد. این نظریه‏ی علمی به وجود آمد تا توصیفی از برخی پدیده‏های نوری داشته باشد و ضمن ارائه‏ی تبیینی در مورد آن پدیده‏ها، قدرت پیش‏بینی ما را هم در مورد نور ارتقا بخشد. این نظریه ادعا می‏کرد که نور از میان یک سیّال ویژه به نام اِتِر عبور می‏کند. بدون این سیّال که بستر حرکت نور را فراهم می‏آورد، نور به پدیده‏ای اسرارآمیز تبدیل می‏شد. امّا فیزیک جدید آشکار کرده است که علی‏رغم توفیقاتی که نظریه‏ی کلاسیک موجی نور در زمینه‏ی تبیین و پیش‏بینی پدیده‏های نوری داشت، اتر وجود ندارد و این مطلب واقعیّت نداشتن نظریه‏ی کلاسیک در مورد نور را اثبات کرد. حال با بهره‏گیری از یک «استقرای بدبینانه» می‏توان از ابطالِ نظریه‏های موفق گذشته، به این نتیجه رسید که بی‏احتیاطی است، باور داشته باشیم که «بهترین برآورد» از نظریه‏های علمیِ موفق امروز، از سرنوشت مشابهی که نظریه‏های گذشته دچار آن شده‏اند(ابطال) مصون خواهند بود و به بیان دیگر علم همواره جایزالخطا و ابطال‏پذیر است. دیگر اینکه می‏توان با بررسی تاریخ علم و تاریخ تحولات مفاهیم و نظریه‏های علمی، انتظار داشت که همان طور که با گذشت زمان نظریه‏های علمی در تبیین، پیش‏بینی و کاربردهای فنّی قدرتمند می‏شوند، در عناصر، اصطلاحات و واژگان این نظریه‏ها نیز تفاوت‏های معناییِ زیادی پیدا شود، به طوری که پایه‏های هر استدالی را جهت تفسیر ادعاهای واقع‏گرایی علمی نابود سازد.

در این میان ون‏فراسن کوشید تا تقابل واقع‏گرایی و ابزارگرایی را با ارائه‏ی دیدگاهی جدید تحت عنوان «تجربه‏گرایی سازنده» به نتیجه برساند. این دیدگاه پیشنهاد می‏کند که همانند واقع‏گرایان ادعاهای نظریه‏های علمی، به صورت کلمه به کلمه و به مثابه‏ی ادعایی درباره‏ی واقعیت تفسیر شوند و نه به طور مجازی به عنوان ابزاری برای سازمان‏دهی تجربیات خود، اما همانند ابزارگرایان، اهداف علم را به پیش‏بینی‏های موفق نظریه و به تعبیر ون‏فراسن به «کفایت تجربی» محدود کنیم. هم‏چنین می‏توانیم قائل به معنای لفظی برای ادعاهای نظری علم باشیم، بدون این که هیچ‏گونه عملکرد غیر علمی در حقیقت آنها انجام داده باشیم. اما نکته‏ای که در این زمینه باقی می‏ماند، آن است که تعیین مرز بین هویات قابل مشاهده و غیر قابل مشاهده، نقش مهمی را در این ارتباط ایفا می‏کند؛ ولی این مرز را چگونه و کجا می‏توان رسم کرد؟ و نکته‏ی دیگر این که روش‏ها و فنون مشاهده و تجربه دائما در حال بهبود هستند. بنابراین آنچه که دیروز غیر قابل مشاهده بود، امروز قابل مشاهده است و آنچه امروز غیر قابل مشاهده است، ممکن است فردا قابل مشاهده شود.

مقاله‏ی گری گتینگ تحت عنوان «واقع‏گرایی در برابر تجربه‏گرایی سازنده» سعی دارد، قدرت و ضعف دیدگاه مورد نظر ون‏فراسن را در قالب گفت‏وگویی روشن کند. در مقاله‏ی «موردی برای واقع‏گرایی علمی»، ارنان مک‏مولین می‏کوشد، ضمن در نظر داشتن مشکلات تاریخی و فلسفی بحث واقع‏گرایی علمی، دفاعی از آن ارائه کند. در پایان، نویسندگان این درآمد خوانندگان را دعوت کرده‏اند تا به دقت درباره‏ی بعضی از نکاتی که مک‏مولین می‏خواهد از تحلیل خود نتیجه بگیرد، تأمل نمایند. مواردی از جمله:

1. تفاوت‏های «واقع‏گرایی» و «ضدواقع‏گرایی» خیلی زیاد است و باید تمامی آنها را به دقت تشخیص داد.

2. استقرای بدبینانه‏ی لائودن ممکن است، براساس یک تعبیر سطحی از شواهد تاریخیِ علم به دست آمده باشد و چنانچه تاریخ علم و تاریخ تحولات علمی به طور صحیح خوانده شود، بیشتر آنها با واقع‏گرایی سازگار افتند.

3. واقع‏گرایی علمی، یک ادعای عمومی تحت این مضمون که «هر نظریه‏ی علمی که توفیقات تجربی کسب کرده باشد، باید به عنوان حکایتی واقعی درباره‏ی جهان تلقی شود» نیست، بلکه بیشتر به عنوان یک ادعای محتاطانه است که می‏گوید، موفقیّت‏های تجربی یک نظریه‏ی علمی، در یک مدت زمان قابل توجه، دلیل قدرتمندی را برای باور به وجود هویات نظری به کار گرفته شده در نظریه فراهم می‏آورد؛ مخصوصا وقتی «کفایت تجربی» به وسیله‏ی فرایند شایع در «تبیین ساختاری» همراه شده باشد.

آزمون و تأیید نظریه‏ها

بخش پنجم این کتاب به موضوع آزمون و تأیید نظریه‏ها اختصاص داده شده است. در این بخش مقالات زیر مورد بحث قرار گرفته است:

1. «درباره‏ی استقراء»، برتراند راسل⁽¹⁾؛

2. «علم: حدس‏ها و ابطال‏ها»، کارل پوپر⁽²⁾؛

3. «داروین‏گرایی به منزله‏ی یک برنامه‏ی تحقیقاتی متافیزیکی»، کارل پوپر⁽³⁾؛

4. «تنگناهای نظریه»، چارلز داروین⁽⁴⁾؛

5. «پارادوکس سابی(سبز آبی)»، پیتر آشنستاین⁽⁵⁾؛

6. «دیدن و دیدن به مثابه‏ی»، ان. راسل هانسون⁽⁶⁾؛

7. «دو جزم تجربه‏گرایی»، دبلیو. و. کواین⁽⁷⁾؛

8. «معادله‏ی تجربی و عدم قطعیّت»، لاری لائودن و ژارت لیپلین⁽⁸⁾؛

9. «قضیه‏ی بیز و تاریخ علم»، وزلی سالمون⁽⁹⁾.

گردآورندگان مقالات مذکور این بخش را چنین آغاز کرده‏اند: فرض کنید مشاجره‏ی بین واقع‏گرایی و ابزارگرایی قابل حل باشد. آنچه در این میان باقی می‏ماند، آن است که چگونه مشاهدات و مجموعه‏ای از داده‏ها، ما را قادر می‏سازند تا از میان نظریه‏های علمی رقیب، یکی را انتخاب کنیم؟ اهمیّت این سؤال از روست که از یک طرف چنین انتخاب‏هایی در طول قرن‏های متمادی در عرصه‏ی علم انجام شده و از طرف دیگر، هیچ کس به طور دقیق توضیح نداده است که چگونه این انتخاب صورت پذیرفته است و به همین دلیل در طول زمان، درگیری‏ها برای توضیح این که چگونه شواهد تجربی، منجر به انتخاب نظریه‏ای از میان نظریه‏های رقیب می‏گردد، رو به فزونی گذارده است.

این مسئله دست کم از قرن هجدهم(وقتی که هیوم برای اولین بار مشکل استقراء را مطرح کرد) پدید آمد. استدلال هیوم اغلب به این صورت بازسازی می‏شود که دو و تنها دو راه برای توجیه یک نتیجه وجود دارد: یکی به وسیله‏ی استدلال قیاسی(که در آن نتیجه به صورت منطقی از مقدمات به دست می‏آید) و دیگری به وسیله‏ی استدلال استقرایی(که در آن مقدمات از نتیجه حمایت می‏کند، ولی آن را تضمین نمی‏نماید). یک استدلال قیاسی به این صورت تشریح شده است که مقدمات آن، حاوی نتیجه هستند؛ در حالی که استدلال استقرائی اغلب به عنوان حرکتی از جزء به کل معرفی شده است؛ برای مثال، این که مشاهده‏ی صد قوی سفید این نتیجه را می‏دهد که همه‏ی قوها سفید هستند. حال اگر از ما خواسته شود تا توجیهی درباره‏ی این ادعا که استدلال‏های استقرایی(استدلال از جزء به کل یا از گذشته به آینده) استدلال‏های مناسبی هستند ارائه کنیم، ما می‏توانیم این کار را با استفاده از یک استدلال قیاسی یا یک استدلال استقرایی انجام دهیم. مشکلی که با هر استدلال قیاسی برای رسیدن به این نتیجه داریم، این است که دست کم در یکی از مقدمات استدلال قیاسی باید اعتبار استدلال استقرایی فرض شود. به عنوان مثال به استدلال قیاسی زیر توجه کنید:

1. اگر یک تجربه در گذشته معتبر بوده باشد، در آینده نیز معتبر خواهد بود.

2. در گذشته استدلال‏های استقرایی معتبر بوده‏اند.

در نتیجه:

3. استدلال‏های استقرایی در آینده نیز معتبر خواهند بود.

این استدلال قیاسی از لحاظ صورت منطقی معتبر است، اما مقدمه‏ی اول آن نیازمند توجیه می‏باشد و تنها توجیه رضایت‏بخش برای این مقدمه، اعتبار داشتن استقراء است و این (اعتبار استقراء) دقیقا همان چیزی است که قرار است این استدلال آن را توجیه کند. بنابراین هر استدلال قیاسی برای اعتبار بخشیدن به استقراء، دست کم یک مقدمه‏ی مسئله‏ساز و مشکل‏دار (از حیث اعتبار) به مقدمات دیگر اضافه خواهد کرد. بر این اساس فقط استفاده از روش استدلال استقرایی برای توجیه استقراء باقی می‏ماند، اما واضح است که هیچ استدلال استقرایی نمی‏تواند از معتبر بودن استقراء حمایت کند و آن را توجیه نماید. استفاده از یک استدلال استقرایی برای اعتبار بخشی به استقراء، مثل این می‏ماند که زیر برگه‏ای را که در آن قول داده‏اید وامی را برمی‏گردانید، بنویسید که شما همیشه به قولتان عمل می‏کنید. اگر اعتبار شما به عنوان کسی که همیشه به قول خود عمل می‏کند، در صورت مسئله وجود داشته باشد، مطرح ساختن قول دوم برای اطمینان بخشیدن به قول اولی بی‏مورد است. خلاصه آن که استدلال برای اعتبار بخشی به استقراء با بهره‏گیری از استدلال استقرایی به یک دور باطل منطقی منتهی می‏شود.

استدلال هیوم در طول 250 سال به عنوان استدلالی برای شکاکیّت درباره‏ی علوم تجربی به کار رفته است؛ چرا که به عقیده‏ی او همه‏ی قوانین تجربی و تمام پیش‏بینی‏های علمی درباره‏ی وقایع آینده، مبتنی بر روش استقرایی است و تا زمانی که توجیه قابل اعتمادی برای استقراء ارائه نگردد، آن قوانین و پیش‏بینی‏ها از حیث معرفتی غیر مجاز و نامعتبر شمرده می‏شوند. البته رفتار خود هیوم در این زمینه کاملاً متفاوت با این ادعاست. او اشاره می‏کند که به عنوان شخصی که در دنیا نقش ایفا می‏کند، به عقلانی بودن نتایج استقرایی رضایت داده است. او معتقد است که ما هنوز نتوانسته‏ایم توجیه مناسبی برای اعتبار بخشیدن به استقراء پیدا کنیم، اما این حرف دلیل نمی‏شود بر این که هیچ توجیهی برای آن وجود ندارد.

به هر روی، در غیبت یک جواب قاطع به مسئله‏ی استقراء، فلاسفه و دانشمندان علمی بودن فرضیات را(اگر چه نه کاملاً با اثبات پذیری)، بلکه با آزمون پذیری تجربی نگاه می‏دارند. به بیان دیگر، شاید ما نتوانیم شاهدی بر این که دانشمندان چگونه فرضیاتشان را به وجود می‏آورند پیدا کنیم، امّا آنچه برای ما واضح است؛ این است که تنها داده‏های مشاهدتی و شواهد تجربی می‏توانند این مهم(علمی بودن فرضیات) را تضمین کنند و تنها آزمایش تجربی است که فرضیه را(خواه آن را بپذیریم یا رد کنیم) علمی می‏سازند. در میان دانشمندان، «آزمون پذیری تجربی»، بعد از بحثی که توسط کارل پوپر مطرح شد، به صورت «ابطال پذیری» تغییر شکل پیدا کرد. بحث پوپر آن بود که قوانین و نظریه‏ها، ادعاهایی را درباره‏ی تعداد نامحدودی از اشیاء و وقایع مطرح می‏سازند و بر این اساس، این قوانین هیچ‏گاه به وسیله‏ی تعداد محدودی از مشاهدات قابل اثبات نخواهند بود، امّا همین قوانین و نظریه‏ها به وسیله حتی یک شاهد نقض می‏توانند ابطال شوند. به علاوه توانایی یا رضایت‏مندی از یک نظریه، بر حسب این که آن نظریه پیش‏بینی‏های متهوّرانه‏ای داشته باشد تا بتواند بهتر و بیشتر در معرض ابطال قرار گیرد، می‏تواند به عنوان معیاری برای تمییز نظریه‏های علمی از مدعیات شبه‏علمی و خرافات، مورد استفاده قرار گیرد. به این دلیل پوپر ادعا می‏کند که علم فرایند حدس‏ها و ابطال‏هاست و یک فرضیه در صورتی علمی است که ابطال‏پذیر باشد. پوپر این بحث را تا جایی پیش می‏برد که ادعا می‏کند، نظریه‏ی انتخاب طبیعیِ چارلز داروین، ابطال‏پذیر نبوده و درنتیجه این نظریه یک نظریه‏ی علمی نیست. جالب این‏جاست که داروین در مقاله‏ی «تنگناهای نظریه» به روشنی اهمیت بی‏پناه بودن نظریه‏اش(در صورتی که این نظریه محتوای تبیینیِ واقعی داشته باشد) را در برابر ابطال متذکّر می‏شود.

هر چند مشکلات فلسفی آزمون نظریه‏ها خیلی پایه‏ای هستند، اما مشکل دیگری هم در برابر ما قرار دارد که حتی از آنچه مورد نظر هیوم بود نیز فراتر می‏رود. این مشکل که تحت عنوان «معمّای جدید استقراء» معروف است، اولین بار توسط نلسون گودمن طرح شد. وی در مقاله‏ی خود عنوان می‏سازد که ما حتی درک درستی از آنچه به عنوان شاهدِ مؤیدِ یک نظریه شمرده می‏شود و به طور قطعی صادق یا کاذب قلمداد می‏گردد، نداریم. در حقیقت این اعتقاد تجربه‏گرایان که سطحی از مشاهده وجود دارد که مستقل از نظریه است و مبنایی خنثی برای آزمون نظریه‏های علمی به وجود می‏آورد، در قرن بیستم در برابر نقدها و چالش‏های رو به ازدیادی قرار گرفته است. راسل هانسون یکی از اولین و قوی‏ترین مباحث را در این زمینه مطرح ساخته است. مقاله‏ی «دیدن و دیدن به مثابه‏ی» نه تنها زیربنایِ مفاهیمِ تجربیِ آزمون نظریه‏ها را خراب کرد، بلکه از حمله به عینیت‏گرایی علمی نیز به گونه‏ای اساسی حمایت کرد.

این بحث زمانی شدّت گرفت که فلاسفه متوجه شدند، ابطال فرضیه‏های علمی به اندازه‏ی تأیید آنها پیچیده است، چرا که هیچ گزاره‏ی قابل مشاهده‏ای از یک قانون عمومی تنها یا یک فرضیه‏ی علمی صرف، استنتاج شدنی نیست. برای مثال از گزاره‏ی «همه‏ی قوها سفیدند» به تنهایی هیچ‏گاه این نتیجه به دست نمی‏آید که «قوی سفیدی وجود دارد» یا این که «این قو سفید است». به بیان دیگر آزمون ساده‏ترین فرضیات علمی نیز به گزاره‏های کمکی چندی نیاز دارد.

برای مثال به آزمون قانون تجربی گاز کامل توجه کنید. برای این که این قانون را در معرض آزمون قرار دهیم، باید دو مؤلفه از سه مؤلفه‏ی موجود در این قانون(به طور مثال حجم گاز و حرارت آن) را اندازه گرفت و با استفاده از قانون تجربی گازها، مؤلفه‏ی سوم (فشار گاز) را محاسبه کرد و بعد آن را با نتیجه‏ی آزمایشگاهی به دست آمده برای فشار  مقایسه نمود. اگر عدد به دست آمده از پیش‏بینی با عدد مشاهده شده از طریق تجربه یکی بود، این رویداد فرضیه‏ی مورد نظر را پشتیبانی می‏کند و در غیر این صورت، فرضیه ابطال شده است. امّا در آزمون قانون تجربی گازها، ما احتیاج به اندازه‏گیری حجم گاز و حرارت داشتیم و اندازه‏گیری درجه‏ی حرارت به یک دماسنج نیاز دارد و استفاده‏ی از دماسنج ما را ملزم به قبول یک یا چند فرضیه‏ی پیچیده‏تر درباره‏ی چگونگی اندازه‏گیریِ درجه‏ی حرارت به وسیله دماسنج می‏کند. برای مثال این قانون علمی که «اگر جیوه‏ی درون مخزن شیشه‏ای حرارت ببیند، به طور یکنواخت انبساط می‏یابد». به هر روی، جهت آزمون تجربی قوانین و نظریه‏های علمی ما به تعدادی گزاره‏ی کمکی نیاز داریم. حال در آزمایش مورد بحث، اگر مقدار پیش‏بینی شده برای فشار، از مقدار مشاهده شده‏ی آن دور باشد، ممکن است که نقص از دماسنج باشد و یا فرضیه‏ی ما درباره‏ی چگونگی انبساط جیوه در برابر تغییر دمای درون مخزن شیشه‏ای اشتباه باشد. اما نشان دادن این که یک دماسنج ناقص است(به طور مثال به این دلیل که مخزن شیشه‏ای آن شکسته است)، مستلزم فرضیه دیگری است، تحت این عنوان که «دماسنج‏هایی که مخزن شکسته دارند، دما را به دقّت اندازه‏گیری نمی‏کنند». در حال حاضر گزاره‏های کمکی چندی در آزمون‏های علمی ایفای نقش می‏کنند که هیچ کدام از آنها به طور جدّی مورد مجادله و محل تردید نیستند، امّا منطقا این امکان وجود دارد که این گزاره‏های کمکی اشتباه باشند. به بیان دیگر هر فرضیه‏ای براساس این پیش فرض آزموده می‏شود که گزاره‏های کمکی مورد استفاده صادق هستند. بر این اساس چنانچه پیش‏بینی‏های یک قانون یا نظریه با تجربه همساز نبود، با انصراف از گزاره‏های کمکی و نسبت کذب دادن به آنها، می‏توان قانون یا نظریه را از ابطال شدن محفوظ داشت. مثال کلاسیکی‏ای که در این زمینه وجود دارد و نشان می‏دهد که تفسیر یک آزمون می‏تواند از طریق ابطال گزاره‏های کمکی انجام گیرد و نه ابطال نظریه‏ی تحت آزمون، مربوط به پیش‏بینی موقعیّت سیاره‏ی اورانوس در قرن نوزدهم می‏باشد. طبق پیش‏بینی‏های انجام شده بر اساس قوانین فیزیک نیوتونی و موقعیّت به دست آمده برای سیاره‏ی اورانوس از طریق تلسکوپ، نظریه‏ی نیوتن باید ابطال می‏شد، اما ستاره‏شناسان به جای این که تقصیر این عدم تطابق پیش‏بینی با مشاهده را بر گردن قانون حرکت نیوتون بیندازند، به صدق گزاره‏های کمکی شک کردند و پیش‏بینی کردند که نیروی دیگری در آن سوی سیاره‏های شناخته شده بر سیاره اورانوس اعمال می‏شود و موقعیّت آن را دگرگون می‏سازد. آنها به وسیله‏ی محاسبه‏ی این که چه مقدار نیروی جاذبه و در چه جهتی احتیاج است تا قوانین نیوتون با داده‏های مبطل سازگار افتد، سیاره‏ی نپتون را کشف کردند.

با توجه به این مقدمات، می‏توان گفت که منطقا یک قانون علمی نه می‏تواند به طور کامل به وسیله‏ی مشاهدات موجود اثبات شود و نه به وسیله‏ی گروهی از مشاهدات محدود ابطال گردد. به تعبیر دیگر براساس نظر کواین در مقاله‏ی «دو جزم تجربه‏گرایی» نظریه‏های علمی به تنهایی به محک آزمون تجربی گذاشته نمی‏شوند، بلکه این کلّ شبکه‏ی باورهای ماست که در برابر شواهد تجربی در معرض آزمون قرار می‏گیرد ـ این ادعا اغلب تحت عنوان «تز دوئم ـ کواین» نامیده می‏شود. پیر دوئم(1861 ـ 1916) اولین کسی بود که این مطلب را در قرن بیستم بیان کرد. اگر علم با تجربه سروکار دارد، لازم است از چشم‏انداز عدم قطعیت(دیدگاهی که بیان می‏دارد مجموعه‏ی داده‏های مشاهدتی، منطقا قدرت انتخاب نظریه‏ای را از بین نظریه‏های رقیب ندارد) با آن مواجه شویم. به بیان دیگر شواهد نقیض یک نظریه نمی‏توانند به طور منطقی به آن بخش از نظریه‏ها که نیازمند اصلاح هستند اشاره کنند و اغلب با انجام چند گونه تغییر می‏توان شاهد نقیض را با شبکه‏ی باورهای خود هماهنگ ساخت. حال سؤال این خواهد بود که از میان این شبکه‏های جدید باور، کدام یک را باید انتخاب کرد؟ اگر مشاهده به تنهایی نمی‏تواند در این زمینه تعیین کننده باشد، پس چند نظریه برای یک مجموعه از داده‏های تجربی وجود خواهد داشت. این مسئله که به عنوان نسخه‏ی جدید مسئله‏ی هیوم مشهور شده است به وسیله‏ی لائودن و لیپلین در مقاله‏ی «معادله‏ی تجربی و عدم قطعیّت» رد شده است.

فلاسفه اکنون با توجه به برنامه‏ی تجربه‏گرایی، تبیین عقلانیّت و عینیّتِ باورهای علمی را با یکدیگر همراه کرده‏اند و به عنوان بازتابی از رویدادی تجربی در سال‏های اخیر، تعبیر رادیکال مشخصی را از نظریه‏ی احتمالات، نه تنها به عنوان گزارشی توصیفی از آزمودن نظریه در چارچوب تاریخ علم، بلکه به منزله‏ی شاخصی دستوری تعریف می‏نمایند تا نشان دهند که چگونه نظریه‏ها بایستی توسط مشاهدات آزموده شوند.

علم در متن: چالش تاریخی و جامعه شناسی

در آخرین بخش این مجموعه پنج مقاله‏ی زیر ارائه گردیده است:

1. «ساختار انقلاب‏های علم»، دادلی شفر⁽¹⁾؛

2. «عینیّت، داوری ارزشی و انتخاب نظریه»، تامس کوهن⁽²⁾؛

3. «برنامه‏ای قوی در جامعه‏شناسی معرفت»، دیوید بلور⁽³⁾؛

4. «معرفت‏شناسی فمینیست: یک تفسیر و یک مخالفت»، الیزابت اندرسون⁽⁴⁾؛

5. «ابعاد اجتماعی علم»، ارنان مک‏مولین⁽⁵⁾.

در مقدمه‏ای که گردآورندگان این مجموعه بر این بخش آورده‏اند آمده است: بحث اصلی این بخش آن است که اگر از یک مجموعه شواهد تجربی بتوان نظریه‏های متفاوتی را به وجود آورد، این سؤال پیش خواهد آمد که تا کنون چه چیزی موفقیّت نظریه‏های علمی (که تاریخ علم را رقم زده‏اند) را ایجاب کرده است؟ از این مهم‏تر برای اهداف فلسفه، ما نیازمند توجیه این مطلب هستیم که چرا از میان نظریه‏های علمی‏ای که هنوز به لحاظ مشاهدتی و تجربی به قدر کافی حمایت نشده‏اند، آن دسته نظریه‏هایی که از نظر معرفت‏شناختی عقلانی و مدلّل هستند، پذیرفته می‏شوند؟ واضح است که تجربه‏گرایی به تنهایی نمی‏تواند به این سؤال پاسخ دهد، چرا که تدابیرش برای توجیه، محدود به تجربه و مشاهده است.

تامس کوهن، فیلسوف و تاریخ‏نگار برجسته‏ی علم، از اولین کسانی است که تاریخ علم را برای یافتن عامل‏های غیرمشاهدتی‏ای که توضیح دهنده‏ی چگونگی انتخاب نظریه‏ها هستند، بررسی کرده و این نکته را مورد توجه قرار داده است که چگونه این عامل‏ها، توجیه کننده‏ی فرایند انتخاب نظریه‏ای از میان نظریه‏های رقیبِ به لحاظ تجربی هم ارز، هستند. کتاب کوهن با عنوان «ساختار انقلاب‏های علمی» در جست و جوی توصیف تحولات علمی و پاسخ دادن به این سؤال است که چگونه یک نظریه بر نظریه‏ای دیگر غالب می‏شود؟ و به بیان دیگر این سؤال که چه توضیح و توجیهی برای جای‏گزینی یک نظریه بر نظریه‏ی دیگر وجود دارد. تجربه‏گرایان منطقی و جانشینان آنها، معتقد بودند که یک نظریه از طریق تحویل، از آنچه در نظریه‏ی پیشین درست است، محافظت می‏کند و بر نظریه‏ی قدیم غالب می‏گردد و بر این اساس تاریخ علم را می‏توان به عنوان تاریخ پیشرفت علم در نظر گرفت. خواننده ممکن است به خاطر آورد که این ادعا در مقالات فایرابند(بخش سوم) و لائودن(بخش چهارم) مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

تحقیق کوهن نیز با این ایده‏ی پوزیتیویستی درگیر است. کوهن به واسطه‏ی ملاحظات روان‏شناختی، جامعه‏شناختی و هم‏چنین تاریخی، دورنمای فلسفه‏ی علم را تغییر داد و این ایده را به طور جدّی‏تری مطرح کرد که کاروان علم با حرکتی بی‏اختیار به دنبال کشف حقیقت یا انباشت درصد بیشتری از حقیقت، تحت رهبری یک آزمون تجربی شفاف نیست. نتیجه‏ی شک‏برانگیز تحقیقات کوهن این است که علم نیز به اندازه‏ی موسیقی و نقاشی، پدیده‏ای خلاّق است و در گام برداشتن به سوی حقیقت جهان(به صورت کامل یا تقریبی)، بیشتر از فعالیت‏های دیگر بشری (از حیث عینیّت) موفّق نیست. در این نگاه، تاریخ علم، تاریخ تحوّل است نه تاریخ پیشرفت. در معنایی که کوهن از آن دفاع می‏کند، از زمان ارسطو تا به حال به حقیقت اشیاء طبیعت نزدیک‏تر نشده‏ایم یا دست کم هیچ دلیل برای این ادعا نمی‏توانیم ارائه کنیم. این نتیجه‏گیری تند، چالش بزرگی را در فلسفه‏ی علم معاصر ایجاد کرده است.

دادلی شفر در مقاله‏ی مروری بر کتاب «ساختار انقلاب‏های علمی» خلاصه‏ای از این کتاب ارائه می‏کند و برخی از واکنش‏های قوی فلاسفه‏ی علم سنتی را نسبت به این دیدگاه مطرح می‏سازد. کوهن نیز در مقاله‏ی «عینیت، داوری ارزشی و انتخاب نظریه» که ده سال بعد از کتاب «ساختار انقلاب‏های علمی» نوشته شده، بعضی از موضوعات کتاب را روشن و بر آنها تأکید می‏کند و در عین حال، بعضی ادعاهای تند مطرح شده در آن را تعدیل می‏نماید.

به طور کلّی این طور تعبیر شده که دیدگاه کوهن نسبی‏گرایی را(دیدگاهی که معتقد است حقیقتی وجود ندارد، یا دست کم کسی نمی‏تواند ادعا کند که حقیقت از بعضی زوایا مستقل از آدمی و ارزش‏ها و بینش‏های اوست، و عدم توافق‏هایی که از این جهت وجود دارد، رفع ناشدنی است) تقویت کرده است. نتیجه‏ی این مطلب، محروم شدن علم از پایگاهی است که بر اساس آن یافته‏هایش را به عنوان یافته‏هایی توجیه شده‏تر از یافته‏های دیگر نظریه‏ها و دیدگاه‏های شبه‏علمی معرفی می‏کرد. دیگر نتیجه‏ی این دیدگاه ردِّ این ادعاست که آنچه علوم سخت و تثبیت شده نامیده می‏شوند(برای مثال فیزیک و شیمی) در یافته‏ها، روش‏ها، استدلال‏ها و تبیین‏های استاندارد، نسبت به آنچه علوم نرم و تثبیت ناشده معرفی می‏شوند(مانند علوم انسانی)، دارای نظم و اعتبار بیشتری هستند.

در این بین پسامدرنیست‏ها و ساختارشکن‏ها تعبیر تند دیدگاه کوهن را در راستای حمایت از نسبی‏گرایی به طور جدّی مورد استفاده قرار دادند. برای مثال در میان جامعه‏شناسان علم، تفکری به وجود آمده است که چنین استدلال می‏کند: همان عامل‏هایی که موفقیّت‏های علمی را تشریح می‏کند، باید شکست‏های علمی را نیز تشریح کند. علاوه بر این، حقایق جهان(که در قالب مشاهدات و تجربیات گزارش شده‏اند) نمی‏تواند به طور کامل موفقیت علم را اثبات کند. چنین استدلالی در زمینه‏ی تغییرات علمی، توسط دیوید بلور در مقاله «برنامه‏ی قوی در جامعه‏شناسی معرفت» مورد بررسی قرار داده می‏شود. دیدگاه بلور و دیگر جامعه‏شناسان معرفت علمی، تأثیرات رهایی‏بخشی بر علوم رفتاری و اجتماعی و دیگر نظام‏های علمی‏ای داشته است که با تکیه بر مدعیات فلاسفه‏ی علم تجربه‏گرا، سعی داشته‏اند تنها روش تجربی را در نظام علمی خود مورد استفاده قرار دهند.

اگر «علم» را از لحاظ جامعه‏شناختی و بیشتر از حیث سیاسی مورد توجه قرار دهیم، ارتباط سنّتی «علم» با طبقات متوسط و سرمایه‏داری، بی‏توجهی آن به علایق زنان و بی‏تفاوتی آن نسبت به اقلیت‏ها آشکار می‏شود. الیزابت اندرسون در مقاله‏ی «معرفت‏شناسی فمینیستی» بدون تسلیم در برابر نسبی‏گراییِ معرفت‏شناختی که کوهن از آن حمایت می‏کرد، می‏کوشد نمونه‏ای مهم و مؤثر درباره‏ی تأثیرات نگاهی گسترده در فلسفه‏ی علم (که همان رویکرد فمینیستی به علم است) را مطرح کند.

استدلال ارنان مک‏مولین در مقاله‏ی «ابعاد اجتماعی علم» نیز بدون این که به پایه‏های عینیّت روش‏های علمی و عقلانیّت تغییرات علمی آسیب برساند، بصیرت مهمی را درباره‏ی نیروهای اجتماعی که در پس تغییرات علمی قرار دارند، فراهم می‏کند. استدلال وی بار دیگر این نکته را مطرح می‏سازد که دیدگاهی که علم را مجزای از دیگر معارف نمی‏داند و بر این عقیده است که علم به استانداردهای بهتر و به اعتبار بالاتری نسبت به دیگر روش‏ها نرسیده است، قابل دفاع و ماندنی نیست. این نتیجه در نهایت نیازمند آن است که بازگشتی دوباره به مسائل پایه‏ای معرفت‏شناسی، فلسفه‏ی زبان و مابعدالطبیعه داشته باشیم تا دریابیم که چه خطایی در فلسفه، پیروان مستعد کوهن را به چنین نتایج تندی هدایت کرده است.

1 و 1. کارشناسی ارشد فلسفه‏ی علم از دانشگاه آزاد اسلامی.

2 . Philosophy of Science: Contemporary Reading, Y.Balashov & A. Rosenberg First (ed.), Published 2002, Rutledge.

3.Yuri Balashov ؛ استاد فلسفه در دانشگاه جورجیای آمریکا است که در زمینه‏ی فلسفه و فلسفه‏ی علم به طور گسترده مقالات و تحقیقاتی به چاپ رسانده است.

4. Alex Rosenberg: استاد فلسفه در دانشگاه دوک می‏باشد. او کتاب‏هایی با عناوین درآمدی بر فلسفه‏ی علم معاصر A Contemporary Introduction (Rutlege 2000)و نیز فلسفه‏ی علوم اجتماعی The Philosophy of Social Science (1995) را به چاپ رسانده است.

5 . Science and Philosophy

6 . Exp

1 . Scientific Realism

2 . Testing and Confirmation of Theories

3 . Scince in Context

4. کتاب Philosophy of Science: A Contemporary Introduction نام کتاب دیگری از رزنبرگ است که در قالب درسْ گفتار نوشته شده و در سال 2000 توسط انتشارات راتلج به چاپ رسیده است.

چکیده

تامس کوهن، فیلسوف علم معاصر، پیشرفت علم به سوی واقعیت را به هر معنایی که کاملاً تعریف شده باشد، به صراحت منکر می‏شود. در این مقاله سعی شده نشان داده شود که این نگرش کوهن از تز قیاس‏ناپذیری وی ناشی می‏شود و از آن می‏توان به عنوان دلیلی بر ضد واقع‏گرا بودن کوهن بهره گرفت. پس از آن ضمن تشریح ساحت‏های مختلف واقع‏گرایی نشان داده می‏شود که کوهن از حیث هستی‏شناختی واقع‏گرا بوده و نگرش ضد واقع‏گرایانه‏ی او در حوزه نظریه‏های علمی نیز ریشه در نگرش واقع‏گرایانه‏ی وی در حوزه‏ی تاریخ علم دارد.

واژه‏های کلیدی: پارادایم، قیاس‏ناپذیری، واقع‏گرایی، تامس کوهن

مقدمه

در تصویر تامس کوهن⁽¹⁾ از شیوه‏ی تحوّل یک علم، پارادایم «مجموعه‏ی ویژه‏ای از باورها و پیش‏پندارهای» (کوهن، 1970، ص17) جامعه‏ی علمی است که «شامل تعهدات متافیزیکی، نظری و ابزاریِ گرد هم آمده است» (کوهن، 1977 ص294).

پژوهش محققان هر جامعه‏ی علمی، مبتنی بر پارادایم حاکم بر آن جامعه است. این پارادایم است که به دانشمند می‏گوید که مسئله چیست که باید به جست‏وجو برای یافتن پاسخ‏هایی برای آن بپردازد و این پاسخ‏ها باید در قالب چه مفاهیم و اصطلاحاتی صورت‏بندی شوند و با کدام اصول و نظریه‏ها سازگاری داشته باشند؛ و یا در آزمایشگاه، با به‏کارگیری چه ابزارآلاتی به مشاهده و آزمایش کدامین پدیده‏ها بپردازد و یا از مشاهده‏ی چه چیزهایی صرف‏نظر کند، تا پژوهش وی منجر به رشد ثمربخش علم عادی⁽²⁾ گردد. به همین سبب دانشمندانی که در جامعه‏ی علمی واحدی به‏کار مشغول‏اند از قوانین و موازین یکسانی برای کاوش علمی برخوردارند. «در واقع تعهّدات و اجماع‏های آشکار مولود پارادایم، لازمه‏ی توسعه‏ی علم عادی، یعنی پیدایش و ادامه‏ی سنت‏های پژوهش علمی است.» (کوهن، 1970، ص11)؛ سنت‏هایی که مورخان آنها را تحت عناوینی چون نجوم بطلمیوسی، نجوم کپرنیکی، فیزیک ارسطویی و فیزیک نیوتنی توصیف می‏کنند.

پژوهشگرانِ درون یک پارادایم، به ناچار با مشکلات و یا ابطال‏های آشکاری مواجه خواهند شد که اگر نتوانند آن را فهم و رفع نمایند، وضعیتی بحرانی به‏وجود خواهد آمد و رفع بحران، تنها با طرد پارادایم مسئله‏انگیز و ظهور یک پارادایم کاملاً جدید و حمایت روزافزون دانشمندان از آن، مسیر خواهد بود.

این تحولِ گسسته، یک انقلاب علمی را تشکیل می‏دهد. چالمرز معتقد است «ویژگی عمده‏ی نظریه‏ی کوهن تأکیدی است که بر ممیزه‏ی انقلابی پیشرفت‏های علمی دارد، به‏طوری که موافق آن، انقلاب متضمن طرد و رفض یک ساختار نظری و جای‏گزینی آن با ساختار ناسازگار دیگری باشد.» (چالمرز، 1374، ص13).

قیاس‏ناپذیری

در زمان‏های بحران، هنگامی که دانشمندان جامعه‏ی علمی به نارسایی و ناکارایی

پارادایمشان واقف می‏گردند و برای رفع مشکلات و اصلاح آن تلاش می‏کنند، با کل پک‏پارچه‏ای مواجه می‏گردند که مفاهیم، قوانین و اصول آن در شبکه‏ای از باورها و تعهّدات متافیزیکی و نظری هم‏چون تار و پود یک بافته در هم تافته شده است و تصویری از جهان ارائه می‏کند که تغییر و اصلاح هیچ بخش آن امکان‏پذیر نیست، مگر با طرد کل این تصویر و ارائه‏ی تصویر نوینی از جهان؛ و انقلاب علمی در واقع مرحله‏ای است که این تغییر رخ می‏دهد. پس از انقلاب، به‏نظر می‏رسد که گویا «جامعه‏ی حرفه‏ای (عالمان) ناگهان به سیاره‏ای دیگر انتقال یافته است که در آن چیزهای آشنا در پرتوی متفاوت دیده می‏شوند و نیز چیزهای ناآشنا بدان پیوسته‏اند» (کوهن، 1970، ص111). این تغییر در نگرش دانشمندان به عالم چنان بنیادین است که «آنچه قبل از انقلاب در جهان دانشمند، اُردک دیده می‏شد پس از آن خرگوش دیده می‏شود.» (همان).

کوهن معتقد است که چنین تغییراتی در جهان دانشمند را تنها در قالب یک تغییر گشتالت⁽¹⁾ بصری می‏توان توصیف کرد؛ به‏گونه‏ای که «در زمان‏های انقلاب، هنگامی که سنت علم عادی تغییر می‏یابد، دریافت دانشمند از محیط خود باید از نو ساخته شود و در بعضی از اوضاع آشنا دانشمند باید بیاموزد که گشتالت تازه را مشاهده کند. پس از صورت گرفتن چنین کاری، جهان پژوهش وی در این جا و آن‏جا، با جهانی که پیشتر در آن می‏زیست، قیاس‏ناپذیر خواهد بود.» (همان، ص112). کوهن بر آن است که اگر گفته شود «مدافعان پارادایم‏های رقیب به کارهای خود در جهان‏های متفاوت اشتغال دارند» (همان، ص150)، سخن معناداری گفته شده است. کوهن این جهان‏های متفاوت را تحت عنوان «قیاس‏ناپذیری» پارادایم‏های پیش و پس از انقلاب بیان می‏کند.

قیاس‏ناپذیری پاراداریم‏ها سبب قیاس‏ناپذیری اجزای پارادایم‏ها، یعنی قیاس‏ناپذیری مفاهیم (تغییر معنایی)، قیاس‏ناپذیری روش‏شناختی و قیاس‏ناپذیری مشاهدات می‏گردد.

قیاس‏ناپذیری مفاهیم

هنگامی که بر اثر انقلاب علمی، پارادایم نوین جایگزین پارادایم قبلی می‏شود، ممکن است بعضی از مفاهیم پارادایم پیشین که نقش اساسی در تبیین طبیعت داشتند، به‏کلی از بین بروند و مفاهیم جدیدی نیز پا به عرصه‏ی ظهور گذارند، اما باید توجه داشت که «پارادایم‏های نوین از پارادایم‏های قدیم زاده می‏شوند» (همان، ص149)؛ بنابراین بسیاری از مفاهیم پارادایم قدیم را نیز با خود دارند. اما از آن‏جا که «مفاهیم علمی تنها وقتی معنای کامل خود را می‏یابند که درون یک متن یا نحوه‏های نمایش سیستماتیک دیگر در ارتباط با مفاهیم علمی دیگر و دستورالعمل‏های کاری و کاربردهای پارادایمی باشند» (همان، ص142)، «در پارادایم جدید، اصطلاحات قدیمی، مفاهیم و آزمایش‏ها، در ارتباطات جدیدی با یکدیگر قرار می‏گیرند» (همان)؛ از این‏رو با آن‏که بسیاری از مفاهیم به‏کار رفته در پارادایم‏های پیش و پس از انقلاب از نظر واژگان یکسان‏اند، از آن‏جا که در دو جهان متفاوت به‏کار رفته و ارتباط‏های جدیدی با هم یافته‏اند، دارای معانی متفاوتی هستند و درنتیجه قیاس‏ناپذیرند. قیاس‏ناپذیری مفاهیم سنت‏های علمی قبل و پس از انقلاب، اصطلاحاً «تغییر معنایی»⁽¹⁾ نامیده می‏شود.

قیاس‏ناپذیری روش‏شناختی

دانشمندانی که در علم عادی به تحقیق می‏پردازند، با این اطمینان پژوهش خود را انجام می‏دهند که پارادایم، شرایط و لوازم حلّ مسائل مطرح شده را در خود فراهم می‏کند. در واقع «یکی از چیزهایی که یک جامعه‏ی علمی به‏وسیله‏ی یک پارادایم به‏دست می‏آورد، معیاری است برای انتخاب مسائلی که با فرض کردن پارادایم، قابل حل هستند.» (همان، ص37). دانشمندان براساس این اطمینان که مسائل مطرح در پارادایم، هم‏چون جداول متقاطع قابل حل هستند، به دنبال روش‏ها و فنون حل مسئله می‏پردازند. این راه‏حل‏ها الگوهایی می‏شوند برای پذیرش راه‏حل‏های ارائه شده برای مسائل دیگر. در واقع می‏توان گفت: «(پارادایم‏ها) سرچشمه‏ای از روش‏ها، حوزه‏ی مسائل مطرح و الگوهای حل مسئله هستند که توسط هر جامعه‏ی علمیِ بالغی در هر زمان معینی پذیرفته شده‏اند.» (همان، ص103)

بنابراین هنگامی که انقلاب علمی رخ می‏دهد و پارادایم نوینی جایگزین پارادایم پیشین می‏گردد، معیار انتخاب مسائل مطرح برای پژوهشگران نیز دگرگون می‏شود؛ به‏طوری که بسیاری از مسائل پارادایم قدیم که تحت عنوان مسائل علمی برای  دانشمندان دارای اهمیت محوری بودند، در پارادایم جدید اهمیت خود را از دست می‏دهند و یا اساساً از نظر طرف‏داران پارادایم نوین «کاملاً غیرعلمی قلمداد می‏شوند» (همان، ص103) و حتی گاهی مسئله کاملاً منحل می‏گردد و یا بالعکس، مسائل بسیاری که در پارادایم قدیم پیش پا افتاده به‏نظر می‏رسیدند، ممکن است در پارادایم نوین بنیادی‏ترین مسائل در پژوهش علمی شناخته شوند. با چنین تغییری در حوزه مسائل، غالباً روش‏های پژوهش نیز تغییر می‏کند و تغییر مسائل و روش‏های پژوهش، تغییر راه‏حل‏های پذیرفته شده به عنوان الگوهای حل مسئله را در پی خواهد داشت. این جنبه از قیاس‏ناپذیری را قیاس‏ناپذیری روش‏شناختی گویند.

قیاس‏ناپذیری مشاهدات

کوهن معتقد است که مشاهده صرفاً یک ادراک نیست که دستگاه عصبی دانشمند آن را ثبت می‏نماید، بلکه «آنچه یک شخص می‏بیند، هم به آنچه او می‏نگرد و هم به تجربه‏ی مفهومی ـ بصری پیشین او که دیدن را به او آموخته، وابسته است.» (همان، ص113). این تجربه‏ی مفهومی ـ بصری، ناشی از سنت علم عادیِ حاصل از پارادایم حاکم بر جامعه‏ی علمی است که شخص در آن آموزش دیده است.

از نظر کوهن، اولاً، ادراکات تجربی خالی از ابهام نیستند و درنتیجه، ادراکاتی که دانشمندان از پدیده‏های مختلف به دست می‏آورند خود متفاوت‏اند. ثانیاً، مشاهده درست است که هم به آنچه شخص می‏بیند (شی‏ء خارجی) و هم به تجربه‏ی مفهومی ـ بصری پیشین او بستگی دارد، اما مجموع این دو جزء نیست. مشاهده فرایند واحدی است که حاصل تعامل این دو عامل است. بنابراین، دانشمندی که یک پارادایم نوین را می‏پذیرد به‏جای آن‏که مفسّر و تبیین کننده باشد، هم‏چون کسی است که عینک پیشین خود را به کناری نهاده و عینک دیگری بر چشم زده باشد؛ به‏طوری‏که هنگام روبه‏رو شدن با همان مجموعه پدیدارهای سابق آنها را به‏طور کلی تغییر شکل یافته می‏بیند؛ بنابراین، «آنچه در طول یک انقلاب علمی رخ می‏دهد را نمی‏توان کاملاً به تفسیر مجدّدی از داده‏های ثابت و منفرد تحویل نمود.» (همان، ص121). به عبارت دیگر، دانشمندان پیش و پس از انقلاب هرچند به یک چیز می‏نگرند، یک چیز را نمی‏بینند؛ بنابراین، هنگامی که دانشمندان پیش و پس از انقلاب به تصویری، ابزاری، تیغه‏ی  شیشه‏ای میکروسکپی، یا هر چیز دیگری نگاه می‏کنند، به یک معنا همه‏ی آنها با همان چیز مواجه‏اند و به همان نگاه می‏کنند و درنتیجه، به تعبیری، همان چیز را «می‏بینند»، لکن نمی‏توان نتیجه گرفت که آنان تجارب ادراکی همانندی دارند. در این که آنها همان چیز را نمی‏بینند معنای بسیار مهمی نهفته است و بر اساس همین معنای آخرین است که نمی‏توان گفت که دانشمندان پیش و پس از انقلاب تنها تفسیرهای متفاوتی از مشاهدات مشترک دارند. پس قیاس‏ناپذیری میان مشاهدات، همچون ربط و نسبت میان مشاهدات متمایز از هم است.

قیاس‏ناپذیری پارادایم‏ها و جنبه‏های آن، پیش‏فرض‏های بنیادین فیلسوفان علم درباره‏ی نظریه‏های علمی را به چالش کشید. از مهم‏ترین مناقشاتی که در این زمینه رخ داد، مناقشه بر سر مسئله‏ی تقرّب به واقعیت نظریه‏های علمی بود.

تقرب نظریه‏های علمی به واقعیت

کوهن معتقد است هر نظریه‏ای بسیاری از پدیده‏های مطرح در زمان خود را تبیین می‏کند؛ مثلاً نجوم بطلمیوسی توانست دقیقاً بیان کند که تاریخ وقوع ماه و خورشید گرفتگی‏های آتی را چگونه باید محاسبه کرد و درباره‏ی پنج سیاره‏ی منظومه‏ی شمسی، توانست حرکات آنها را با ابزارهای هندسی عالی و پرقدرت فلک خارج از مرکز، فلک تدویر و فلک حامل تبیین نماید. نظریه‏ی فلوژیستون توانست نقش یک مفهوم وحدت‏بخش را در شیمی بازی کند و دانسته‏های بسیاری را که نه تنها دارای کاربرد در احتراق، بلکه در تنفس و تکلیس (حرارت دادن فلزات تا دمایی بالا بدون ذوب کردن آنها) بود، به یکدیگر ارتباط دهد و انواع واکنش‏ها را در پرتوشناختی عمیق‏تر قرار دهد؛ بنابراین، «همه‏ی نظریه‏های مهم از نظر تاریخی، کم و بیش با واقعیت تطابق داشته‏اند.» (همان، ص 147).

اما کوهن معتقد است که هر فرد، جهان فیزیکی خارجی را به شیوه‏ای درک می‏کند که الگویی معنی‏دار را تشکیل بدهد. این الگوی معنادار برای دانشمند پارادایمی است که در آن به پژوهش مشغول است. پس واقعیتی که او درباره‏اش صحبت می‏کند، تصویر جهانی است که پارادایمش برای او ترسیم کرده است. به قول ماکس پلانک، بنیان‏گذار نگرش کوانتایی انرژی در فیزیک، «این تصویر جهانی به مثابه‏ی معیاری برای تقریب  نظریه‏های علمی به واقعیت عمل می‏کند» (به نقل از: جرنالد، 1986، ص476)؛ از این‏رو فهم کامل واقعیت خارجی مستقل از دانشمند امکان ندارد و همواره محدود به پارادایمی است که دانشمند از منظر آن به جهان می‏نگرد. بنابراین نمی‏توان معیاری فراپارادایمی برای چگونگی تطابق یک نظریه‏ی منفرد با واقعیت ارائه نمود. پس «برای این پرسش که یک نظریه‏ی منفرد چگونه با واقعیت تطابق می‏یابد، چندان پاسخ دقیقی وجود ندارد» (کوهن، 1970، ص147) و حتی نمی‏توان برای آن معنایی محصّل، معیّن و مضبوط به موازینی یقینی و ازلی و ابدی قایل شد؛ اما می‏توان این نکته را مورد تأمل و توجّه قرار داد که تطابق با واقعیت، برای بعضی نظریه‏ها بیشتر و برای بعضی کمتر است. بدین منظور باید نظریه‏ها را به صورت دسته‏جمعی یا جفت جفت در نظر گرفت.

بنابراین از نظر کوهن، پرسش فوق را که چندان معنایی نداشت، می‏توان به صورت بسیار پرمعنای ذیل مطرح نمود: «کدام‏یک از دو نظریه‏ی رقیب بهتر با واقعیت‏ها منطبق‏اند؟» (همان).

از جمله فیلسوفان علمی که به این پرسش توجه بیشتری داشت، کارل پوپر⁽¹⁾ بود. پوپر معتقد است که اگر ما مجموعه‏ی نتایج صادق یک نظریه را «بار صادق» و مجموعه‏ی تمام نتایج کاذب آن را «بار کاذب» بخوانیم، در این صورت می‏توانیم بگوییم: «به فرض این‏که بار صادق و بار کاذب دو نظریه‏ی 1T ، 2T مقایسه‏شدنی باشند، می‏توانیم بگوییم که 2T به واقعیت نزدیک‏تر است، یا بهتر با واقعیت تناظر دارد تا 1T، اگر و تنها اگر بار صادق 2T، نه بار کاذب آن، از بار صادق 1T بیشتر باشد؛ و یا بار کاذب 1T، نه بار صادق آن، از بار کاذب 2T بیشتر باشد.» (پوپر، 1989، ص233).

همان‏طور که ملاحظه می‏شود، معیاری که پوپر برای تقرّب به واقعیت نظریه‏های علمی ارائه می‏کند، بر این فرض استوار است که مقدار هر دو مجموعه از نتایج یک نظریه، یعنی بار صادق و بار کاذب، قیاس‏پذیرند؛ فرضی که خود پوپر نیز در باره‏ی آن تردید دارد و آن را با عنوان یک «فرض» مطرح می‏کند. در واقع می‏توان کار کوهن در ساختار انقلاب‏های علمی را انگشت گذاشتن بر روی این «فرض» دانست. وی در این کتاب با ارائه‏ی تِز قیاس‏ناپذیری نشان می‏دهد که تردید پوپر درباره‏ی این فرض کاملاً به‏جا بوده است  همان‏طور که دیدیم، مطابق تز قیاس‏ناپذیری و پیامدهای آن، مجموعه‏ی مفاهیم، مسائل مطرح، روش‏ها و مشاهدات پارادایم سابق را نمی‏توان زیرمجموعه‏ی مفاهیم، مسائل مطرح، روش‏ها و مشاهدات پارادایمِ پس از آن دانست و آنها را با یکدیگر قیاس کرد؛ بنابراین نمی‏توانیم بگوییم که نظریه‏ی 2T نسبت به نظریه 1T به واقعیت نزدیک‏تر است یا با آن تناظر بهتری دارد.

بنابراین کوهن معتقد است که ما نمی‏توانیم تطابق یا حتی تقرب نظریه‏های علمی را به واقعیت تشخیص دهیم؛ به عبارت دیگر، ما هیچ معیاری برای این کار نداریم. اما از این سخن نباید نتیجه گرفت که کوهن اصولاً وجود جهانی مستقل از ما را انکار می‏نماید؛ وجود همین جهان مستقل از ماست که سبب برخورد نظریه با طبیعت و به‏وجود آمدن اعوجاج،⁽¹⁾ بحران⁽²⁾ و نهایتاً انقلاب علمی⁽³⁾ می‏شود. کوهن تنها به این عقیده است که ما راه و روشی برای فهم تطابق و یا تقرب نظریه‏هایمان با واقعیت نداریم. حکایت ما در برخورد با جهان، همچون حکایت فیل مولاناست. در شبی تاریک که چشم چشم را نمی‏بیند، عده‏ای به فیلی برمی‏خورند. عده‏ای خرطوم فیل را لمس می‏کنند و نتیجه می‏گیرند که این موجود یک ناودان است. عده‏ای دیگر پای او را لمس می‏کنند و نتیجه می‏گیرد که این موجود یک ستون است. هر کسی از ظن خود نظریه‏ای درباره‏ی این موجود می‏دهد و این نظریه‏ها هیچ ارتباطی به یکدیگر ندارند. تا آن‏که کسی می‏آید و چراغی روشن می‏کند و همه می‏بینند که توصیفگر موجودی به نام فیل بوده‏اند، اما از جنبه‏های کاملاً متمایز از یکدیگر. اما کوهن معتقد است که در معرکه‏ی تقابل نظریه‏های علمی درباره‏ی جهان، چنین چراغی وجود ندارد که نشان دهد جهان طبیعت به چه چیز می‏ماند تا ما از رهگذر آن بفهمیم کدام نظریه جهان را بهتر توصیف کرده است.

حال این پرسش مطرح می‏شود که این همه تأکید بر روی تقرب به واقعیت نظریه‏های علمی ناشی از چیست؟

سراب «واقعیت نهایی»

گای رابینسون⁽⁴⁾، فیلسوف معاصر انگلیسی، معتقد است که «نیاز به توصیفی دموکراتیک  و فردگرایانه که سبب شود هر فرد بتواند به‏طور شخصی و متفاوت در عرصه‏ی پژوهش علمی کار کند، می‏تواند عامل مهمی در این باره باشد.» (رابینسون، 1996، ص113). این عامل به هر فرد اجازه می‏دهد که نظریه‏ای درباره‏ی جهان ارائه کند و این سبب پیدایش نظریه‏های بسیار متفاوت و گاه معارض یکدیگر درباره‏ی جهان می‏شود. حال مشکلی که پیش می‏آید این است که کدام یک از این نظریه‏ها درباره‏ی جهان درست‏اند؟

برای رفع این مشکل می‏گوییم جهان، مستقل از نظریه های ما، دارای هستی و واقعیتی است. این هستی را واقعیت نهایی جهان می‏نامیم. واقعیت نهایی هدف غایی نظریه‏های ما درباره‏ی جهان است و ما با نظریه‏های علمی خود سعی داریم روز به روز به این هدف نزدیک‏تر شویم. واقعیت نهایی برای نظریه‏های علمی نقشی مشابه خطّ مجانب برای یک منحنی در ریاضیات را دارد؛ همان‏گونه که یک منحنی هر لحظه نسبت به لحظه‏ی پیش به خط مجانب نزدیک‏تر می‏گردد، اما هیچ‏گاه بدان نمی‏رسد، در منحنیِ تحوّل نظریه‏های علمی، هر نظریه‏ی جدید نسبت به نظریه‏ی پیشین گامی به مجانبِ واقعیت نهایی نزدیک‏تر می‏گردد، اما هیچ‏گاه به واقعیت نهایی نخواهد رسید و پیشرفت علمی دقیقا به همین معناست.

بنابراین، «اگر ما واقعیت نهایی را به عنوان هدفی در مورد چیزی که سخت تقلاّ می‏کنیم تا بدان برسیم و به عنوان حدّی توصیف کنیم که معیاری برای ارزیابی تقابل نظریه‏هایمان و آزمون کفایت آنها به ما می‏دهد، آن‏گاه می‏توانیم آن را تصورّی جذّاب و چیزی که یک‏باره بخشی از مسائل ما را حل می‏نماید در نظر بگیریم.» (همان، ص111).

به‏نظر رابینسون، پیشرفت علمی، مفهومی است قدرتمند که از زمان سقراط تاکنون دارای چهره‏ای افسون‏گرانه بوده است و به صورت مفهومی دیده می‏شود که ضرورتاً هدف نهایی و گرایش به سوی آن هدف را در بر دارد و «ما را مجبور می‏نماید که فکر کنیم چیزی وجود دارد که شخص می‏تواند آن را واقعیت نهایی بنامد و به وسیله‏ی برخی روش‏ها در علوم به آن نزدیک شود.» (همان، ص123).

بنابراین، آن‏گونه که کوهن معتقد است، آیا نمی‏توان گفت: «ما هم به صورتی ژرف به آن معتاد شده‏ایم که علم را هم‏چون اشتغالی در نظر بگیریم که پیوسته به طرف هدفی که طبیعت، آن را از پیش فراهم آورده است، نزدیک می‏شود؟ آیا واقعاً این طرز تخیّل سودمند است که برای طبیعت توجیهی کامل و عینی و صحیح وجود دارد و این که میزان  خاص دستاورد علمی وابسته به مقداری است که ما را به هدف نهایی نزدیکتر کرده است؟» (کوهن، 1970، ص171).

از نظر کوهن، علمْ فعالیتی بشری است و نظریه‏های علمی ساخته‏های دست بشرند که در مورد آنها حتی نمی‏توان گفت که آیا ما با توسل به آنها به واقعیت نزدیک‏تر می‏شویم یا نه؛ از این‏رو پیشرفت علمی، به معنای تقرب به واقعیت نظریه‏های علمی، در نگرش کوهن چندان معنایی ندارد. کوهن واقف است که چنین نتیجه‏ای سبب پریشان‏خاطری بسیاری، از جمله دانشمندان خواهد شد؛ بنابراین می‏کوشد بیان دیگری از پیشرفت علمی ارائه دهد. وی می‏گوید: «اگر بتوانیم این مطلب را بیاموزیم که به جای تکامل به طرف آنچه می‏خواهیم بدانیم، تکامل از آنچه می‏دانیم، را جایگزین سازیم، برخی مسائل مشکل‏آفرین، در این بین از میان خواهند رفت.» (همان).

در واقع، کوهن پیشرفت علمی را، هم‏چون نظریه‏ی تکامل داروین، تکامل نسبت به آنچه هستیم، در نظر می‏گیرد؛ یعنی در عرصه‏ی پارادایم‏های علمی، پیشرفت، به معنای تکامل پارادایم نوین نسبت به آنچه در پارادایم قدیم بوده است، خواهد بود. البته کوهن بر این امر کاملاً واقف است که به علت قیاس‏ناپذیری پارادایم‏ها، چنین تکاملی نمی‏تواند به صورت انبوهی (برای مثال گسترش حوزه‏ی مسائل مطرح، مشاهدات یا شبکه‏ی مفهومی) باشد، بلکه فرایندی ااقع‏گرایی هستی‏شناختی یا معرفت‏شناختی

درباره‏ی ارتباط میان نظریه‏های علمی و جهانی که این نظریه‏ها برای توصیف آن به کار رفته‏اند، با دو اقلیم مواجهیم: از یک سو نظریه‏هایی داریم که ساخته‏ی انسان‏ها هستند و در طول تاریخ با تحوّلات و تغییرات بسیاری همراه بوده‏اند؛ و از سویی دیگر، با جهانی روبه‏روییم که غالبا فرض می‏کنیم که رفتار آن در معرض تحوّل نیست و دارای قوانین ثابت و لایتغیّر است. مسئله‏ای که اکنون مطرح می‏شود این است که ارتباط میان این دو حوزه چیست؟

تصوّر رایج این است که نظریه‏ها جهان را آن گونه که واقعاً هست توصیف می‏کنند، یا دست‏کم چنین هدفی دارند. معمولاً معتقدان به چنین باوری را «واقع‏گرا»⁽¹⁾ می‏نامند. واقع‏گرایان به جهانی مستقل از ما معتقدند و هدف علم نزد آنان توصیف صادق چگونگی جهان واقعی است. نظریه‏ای که چگونگی رفتار جهان را به طور صحیحی وصف نماید، صادق و نظریه‏ای که نحوه‏ی رفتار جهان را به طرزی غلط وصف کند، کاذب است. واقع‏گرایان دارای دو پیش‏فرض اصلی هستند: اول این‏که جهانی مستقل از نظریه‏ها وجود دارد که دارای قوانین ثابت ولایتغیر است؛ و دوم این‏که می‏توان تطابق یک نظریه با واقعیت را تشخیص داد؛ یعنی می‏توان گفت که کدام نظریه واقعیت را آن‏گونه که هست وصف می‏کند.

معتقدان به فرض اول را واقع‏گرایان هستی‏شناختی و معتقدان به فرض دوم را واقع‏گرایان معرفت‏شناختی می‏نامند. نکته‏ی شایان ذکر آن‏که یک واقع‏گرای معرفت‏شناختی لزوما یک واقع‏گرای هستی‏شناختی نیز هست، اما اعتقاد به واقع‏گرایی هستی‏شناختی اعتقاد به واقع‏گرایی معرفت‏شناختی را ایجاب نمی‏کند.

براین اساس، همان‏طور که اشاره شد، کوهن از منظر هستی‏شناختی واقع‏گراست، زیرا معتقد به وجود جهانی مستقل از معرفت بشر است که پدیدآورنده اعوجاج‏ها در نظریه‏های علمی است، اما از منظر معرفت‏شناختی واقع‏گرا نیست؛ زیرا معتقد است که ما هیچ معیار فراپارادایمی نداریم که بر اساس آن تشخیص دهیم که کدام‏یک از نظریه‏ها مطابق واقع یا نزدیک‏تر به واقعیت است. بنابر موضع نسبی‏گرایانه‏ی کوهن، «علم» که از نظر واقع‏گرایان کوششی برای دست‏یابی به واقعیت نهایی در هستی طبیعی است، جایست در جهت افزایش، توسیع، تخصّصی شدن و فهم تفصیلی‏تر و تلطیفی‏تر از طبیعت. وی در این باره می‏گوید: «مراحل پیاپی در فرایند پیشرفت، با افزایش در توسیع وتفصیلی شدن⁽¹⁾ و تخصّصی شدن⁽²⁾ مشخص می‏شود و تمام فرایند، همان‏گونه که اکنون برای تکامل زیست‏شناختی فرض می‏کنیم، ممکن است بدون نتیجه دادن یک هدف نهایی یا یک واقعیت علمیِ تثبیت شده، صورت گرفته باشد که هر مرحله‏ی آن در پیشرفت معرفت علمی مثال و الگویی بهتر است.» (همان، ص172 و 173).

کوهن ضمن این‏که معتقد است علم به یک معنا پیشرفت می‏کند (پیشرفت در جهت تفصیلی‏تر شدن)، پیشرفت علم به سوی واقعیت نهایی را به هر معنایی که کاملاً تعریف شده باشد، به صراحت منکر می‏شود.

واقع‏گرایی هستی‏شناختی یا معرفت‏شناختی

درباره‏ی ارتباط میان نظریه‏های علمی و جهانی که این نظریه‏ها برای توصیف آن به کار رفته‏اند، با دو اقلیم مواجهیم: از یک سو نظریه‏هایی داریم که ساخته‏ی انسان‏ها هستند و در طول تاریخ با تحوّلات و تغییرات بسیاری همراه بوده‏اند؛ و از سویی دیگر، با جهانی روبه‏روییم که غالبا فرض می‏کنیم که رفتار آن در معرض تحوّل نیست و دارای قوانین ثابت و لایتغیّر است. مسئله‏ای که اکنون مطرح می‏شود این است که ارتباط میان این دو حوزه چیست؟

تصوّر رایج این است که نظریه‏ها جهان را آن گونه که واقعاً هست توصیف می‏کنند، یا دست‏کم چنین هدفی دارند. معمولاً معتقدان به چنین باوری را «واقع‏گرا»⁽¹⁾ می‏نامند. واقع‏گرایان به جهانی مستقل از ما معتقدند و هدف علم نزد آنان توصیف صادق چگونگی جهان واقعی است. نظریه‏ای که چگونگی رفتار جهان را به طور صحیحی وصف نماید، صادق و نظریه‏ای که نحوه‏ی رفتار جهان را به طرزی غلط وصف کند، کاذب است. واقع‏گرایان دارای دو پیش‏فرض اصلی هستند: اول این‏که جهانی مستقل از نظریه‏ها وجود دارد که دارای قوانین ثابت ولایتغیر است؛ و دوم این‏که می‏توان تطابق یک نظریه با واقعیت را تشخیص داد؛ یعنی می‏توان گفت که کدام نظریه واقعیت را آن‏گونه که هست وصف می‏کند.

معتقدان به فرض اول را واقع‏گرایان هستی‏شناختی و معتقدان به فرض دوم را واقع‏گرایان معرفت‏شناختی می‏نامند. نکته‏ی شایان ذکر آن‏که یک واقع‏گرای معرفت‏شناختی لزوما یک واقع‏گرای هستی‏شناختی نیز هست، اما اعتقاد به واقع‏گرایی هستی‏شناختی اعتقاد به واقع‏گرایی معرفت‏شناختی را ایجاب نمی‏کند.

براین اساس، همان‏طور که اشاره شد، کوهن از منظر هستی‏شناختی واقع‏گراست، زیرا معتقد به وجود جهانی مستقل از معرفت بشر است که پدیدآورنده اعوجاج‏ها در نظریه‏های علمی است، اما از منظر معرفت‏شناختی واقع‏گرا نیست؛ زیرا معتقد است که ما هیچ معیار فراپارادایمی نداریم که بر اساس آن تشخیص دهیم که کدام‏یک از نظریه‏ها مطابق واقع یا نزدیک‏تر به واقعیت است. بنابر موضع نسبی‏گرایانه‏ی کوهن، «علم» که از نظر واقع‏گرایان کوششی برای دست‏یابی به واقعیت نهایی در هستی طبیعی است، جای  خود را به فعالیتی بشری می‏دهد که مقتضیات آن سکوت در برابر تقرب به واقعیت نهایی است.

مطابق فلسفه‏ی علم کوهن، انگیزه‏ی جذّاب و افسون‏گرانه‏ی دانشمندان برای تقرب به واقعیت توسط نظریه‏های علمی، به کلی رنگ باخت. «دانشمندان، به عنوان کشیشان و حکیمان الهی، از مرتبه‏ی فوق مقرّرات (به مثابه رسولان یا خدا) که کارشان کشف و تفسیر آن مرتبه‏ی عالی برای ما بود، عزل شدند.» (رابینسون، 1996، ص115). حال به‏جاست بپرسیم که چنین تحولی در تلقّی از «علم»، «واقعیت» و «پیشرفت»، چگونه به‏وجود آمده است؟

واقع‏گرایی تاریخی

این تحوّل با کتاب ساختار انقلاب‏های علمی، در سال 1962 میلادی آغاز شد. کوهن این کتاب را با چنین جملاتی آغاز می‏کند: «اگر تاریخ به عنوان چیزی بیش از یک وقایع‏نگاری یا داستان، در نظر گرفته شود، می‏تواند تحوّلی اساسی در تصورّی از علم، که ما اکنون آن را داریم، ایجاد کند.» (کوهن، 1970، ص1).

توضیح آن‏که ما می‏توانیم از دو نوع تاریخ‏نگاری در علم نام ببریم: یک نوع، تاریخ‏نگاری ویگی⁽¹⁾ است که نظریه‏ها و تحوّلات کنونی علم را نظریه‏هایی می‏داند که نسبت به نظریه‏های قبلی تقرّب بیشتری به واقعیت دارند. تاریخ‏نگار ویگی با این فرض به سراغ تاریخ علم می‏رود و تمام نظریاتی را که نهایتاً به نظریه‏های کنونی منجر می‏شوند، همچون حلقه‏های یک زنجیر، به‏هم متصل می‏نماید. نظریاتی که بیرون این رشته قرار می‏گیرند، انحرافاتی از مسیر اصلی علم در نظر گرفته می‏شوند. هر حلقه‏ی این زنجیر دارای قهرمانانی است که تاریخ‏نگار ویگی با نام‏هایی هم‏چون کپرنیک، گالیله، نیوتن و اینشتین از آنها نام می‏برد و تاریخ‏نگاری وی حول حمد و ثنای کارهای این قهرمانان دور می‏زند. مورّخانی هم‏چون جورج سارتون،⁽²⁾ کرامبی و دمپی یر از این دسته تاریخ‏نگاران به شمار می‏روند.

در مقابل این نوع تاریخ‏نگاری، تاریخ‏نگاری غیرویگی قرار دارد. تاریخ‏نگار غیرویگی، هرچند نبوغ دانشمندان را نفی نمی‏کند، دانشمندان را ماورای انسان نیز  نمی‏داند، بلکه آنها را انسان‏هایی می‏بیند هم‏چون بقیه‏ی انسان‏ها که محدودیت‏های فیزیکی، فیزیولوژیکی، جامعه‏شناختی، روان‏شناختی و تاریخی بی‏شماری آنها را محصور کرده است، و بنابراین، کار علمی آنها نیز به‏طور مستقیم و غیرمستقیم متأثر از این محدودیت‏هاست؛ از این رو تاریخ‏نگار غیر ویگی، علم را در بستر اجتماعی و تاریخی آن، به دور از قهرمان‏پروری، و با در نظر گرفتن حالات روانی و عقاید شخصی دانشمندان مورد بررسی قرار می‏دهد. از جمله مورخانی که نقشی بس مهم در شکل‏گیری نگرش غیر ویگی داشته‏اند، می‏توان به ادوین آرتور برت،⁽¹⁾ ایی.جی. جیکسترویز،⁽²⁾ آنلیز مایر⁽³⁾ و به‏ویژه الکساندر کوایره⁽⁴⁾ اشاره کرد. نظریه‏ی پارادایمی کوهن بر مبنای این نوع تاریخ‏نگاری شکل گرفته است.

همان‏گونه که مشاهدات تجربی مبنای تأیید یا ابطال به‏وسیله‏ی پوزیتیویست‏ها و نگتیویست‏هاست، مشاهدات تاریخی علم مبنای فلسفه‏ی علم کوهن است. اگر کتاب ساختار انقلاب‏های علمی کوهن را تنها یک‏بار بخوانیم، خواهیم دید که این کتاب برخلاف کتاب‏هایی که فیلسوفان پوزیتیویست و نگتیویست نوشته‏اند، عاری از تعاریف جامع و مانع در حوزه‏ی فلسفه‏ی علم است و مفاهیم اصلی خود، هم‏چون پارادایم، علم عادی، بحران، اعوجاج، انقلاب و قیاس‏ناپذیری را تنها با ذکر شواهد تاریخی از علم بیان می‏کند؛ زیرا کوهن هم‏چون ویتگنشتاین⁽⁵⁾ معتقد است که نه تنها قادر به ارائه‏ی تعاریف جامع و مانع نیستیم، بلکه برای «فهم» نیازی به ارائه‏ی چنین تعاریفی نیز نداریم، زیرا فهم واقعی مفاهیم در نحوه‏ی کاربردشان است؛ از این‏رو کوهن برای وصف مفاهیم فلسفه‏ی خود، تنها از مشاهدات تاریخی کمک می‏گیرد.

همان‏گونه که در نقد و تحلیل فلسفه‏های پوزیتیویستی و نگتیویستی، «مشاهدات تجربی» با توجه به «اتکای مشاهدات بر نظریّات» مورد چالش قرار می‏گیرد، در فلسفه‏ی علم کوهن نیز می‏توان «مشاهدات تاریخی» را مورد نقد و بررسی قرار داد. آیا مشاهدات تاریخی که کوهن برای پیشنهاد فلسفه‏ی علم خود به آنها استناد می‏کند، یک‏سری مشاهدات خام تاریخی است که هر کس با هر دیدگاهی که به سراغ تاریخ علم برود به آنها دست می‏یابد؟ آیا مشاهدات تاریخی نیز هم‏چون مشاهدات تجربی گران‏بار از

نظریه نیستند؟ آیا ما می‏توانیم از یک زبان تاریخی خنثی صحبت کنیم؟ زبانی که همه‏ی کسانی که به سراغ تاریخ علم می‏روند با آن زبان صحبت می‏کنند و از این‏رو به نتایج یکسانی نیز می‏رسند؟ وجود تاریخ‏نگاری‏های مختلف، هم‏چون تاریخ‏نگاری ویگی و غیر ویگی نشان‏دهنده‏ی آن است که انسان‏ها برحسب نوع نگرش‏شان، قرائت‏های مختلفی از تاریخ علم دارند. کسانی که تحوّلات علم در زمان کنونی را مفروض می‏گیرند و دستاوردهای آن را نشانه‏ای از پیشرفت بشر می‏دانند، هنگامی هم که به سراغ تاریخ علم می‏روند، تنها آن دسته رویدادها را می‏بینند که به علم کنونی منجر می‏شود و آنها را به‏گونه‏ای کنار هم می‏چینند که به یک تاریخ‏نگاری قهرمان‏پرور، به نام تاریخ‏نگاری ویگی می‏رسند. حال آن‏که کسانی هم‏چون کوهن که پیشرفت علم را اصلی مفروض نمی‏گیرند، هنگامی که به سراغ تاریخ علم می‏روند، بسیاری از چیزها هم‏چون ملاحظات جامعه‏شناختی که برای تاریخ‏نگاران ویگی مهم نیست، برای آنها دارای اهمیت می‏گردد. این دو گروه از تاریخ‏نگاران، هرچند هر دو مجموعه رویدادهای علم را مورد بررسی قرار می‏دهند، از آن‏جا که نگرش‏های نظری آنها با یکدیگر کاملاً متفاوت است، به نتایجی متعارض با یکدیگر می‏رسند؛ پس مشاهدات تاریخی نیز گران‏بار از نظریه هستند.

حال به‏جاست این پرسش بسیار مهم را مطرح کنیم که آیا می‏توان ملاک و معیاری برای ارزیابی میان قرائت‏های مختلف از مشاهدات تاریخی ارائه کنیم و مثلاً بگوییم که نوع نگرش کوهن به تاریخ علم درست است، یا نوع نگرش کسی هم‏چون جرج سارتون؟ کوهن در برابر این پرسش چه پاسخی می‏تواند بدهد؟

اگر کوهن قایل به ارائه‏ی چنین معیاری باشد، معیاری که نشان دهد نگرش وی به تاریخ علم بهتر و درست‏تر از نگرش تاریخ‏نگاران ویگی است، در واقع معتقد است که نگرش وی به تاریخ علم بیش از نگرش‏های دیگر مطابق با واقعیت تاریخی است؛ به عبارت دیگر، وی معتقد است که ما اولاً می‏توانیم از یک «واقعیت تاریخی» صحبت کنیم و ثانیاً قادر به درک و فهم این واقعیت یا ارائه‏ی نظریه‏ای هستیم که بیش از بقیه‏ی نظریه‏ها به این واقعیت تاریخی نزدیک باشد و در این صورت، کوهن معتقد به واقع‏گرایی هستی‏شناختی و معرفت‏شناختی نسبت به تاریخ علم است.

اما اگر کوهن قایل به ارائه‏ی معیاری برای ارزیابی میان نگرش‏های تاریخی نباشد، باید همان‏گونه که واقع‏گرایی معرفت‏شناختی در حوزه‏ی علم را انکار می‏کند، واقع‏گرایی معرفت‏شناختی نسبت به تاریخ علم را نیز نفی نماید و در این صورت، قرائت وی از تاریخ علم و بالطبع نظریه‏ی پارادایمی وی در فلسفه‏ی علم، حداکثر نظریه‏ای هم‏تراز و هم‏سنگ با نظریه‏های دیگر در این حوزه است. به بیان دیگر اگر کوهن در زمینه‏ی تاریخ به همان دیدگاه خود درباره‏ی ارزیابی نظریه‏ها در حوزه‏ی علم قایل باشد، اساسا باید به یک نوع قیاس‏ناپذیری در حوزه‏ی نظریه‏های تاریخ علمی معتقد باشد و ناگزیر باید بپذیرد که آنچه سبب می‏شود تا فرد یا جامعه‏ای نظریه‏ی وی یا نظریه‏های دیگر فلاسفه‏ی علم را نپذیرند، تعلّقات روان‏شناختی یا جامعه‏شناختی آن فرد یا آن جامعه است. هدف از پذیرش یک مکتبِ فلسفه‏ی علم، چه پوزیتیویستی و چه غیرپوزیتیویستی، به چیزی بستگی خواهد داشت که در نظر آن فرد یا جامعه، مهم و یا ارزشمند است. افراد یا جوامعی که منزلت رفیعی برای استیلا و سیطره مادی بر طبیعت قایل‏اند، به مکاتب پوزیتیویستی و نگتیویستی رغبت بیشتری دارند، حال آن‏که افراد و جوامعی که هم‏چون فایرابند⁽¹⁾، فیلسوف علم امریکایی، «معتقدند که باید جامعه را از بند خفقان‏آور علمی که به لحاظ عقیدتی تحجّر یافته رها سازیم» (فایرابند، 1975، ص307)، فلسفه‏های غیرپوزیتیویستی علم را با مذاق خود سازگارتر می‏یابند.

استدلال اخیر تنها پس از ارائه‏ی نظریه‏ی پارادایمی کوهن و قراردادن آن در کنار نظریه‏های پوزیتیویستی و نگتیویستی علم قابل طرح است، حال آن‏که کوهن در زمان نوشتن کتاب ساختار انقلاب‏های علمی، قرائت غیر ویگی از تاریخ علم را مطابق واقع دانسته یا فرض کرده بود، تا توانست فلسفه‏ی علم خود را بر مبنای این نوع تاریخ‏نگاری بنا کند.

نتیجه

داستان فلسفه‏ی علم در یک سده‏ی گذشته داستانی بس عبرت‏آموز است. پوزیتیویست‏ها با واقع پنداشتن مشاهدات تجربی خام، متافیزیک و مابعدالطبیعه را بی‏معنا و مهمل دانستند. نگتیویست‏ها با تز گران‏بار بودن مشاهدات از نظریات، پوزیتیویسم را مورد نقد قرار دادند و اجازه دادند که حضور متافیزیک در نظریه‏های علمی پی‏گیری شود و سرانجام، کوهن با واقع پنداشتن تاریخ علم به روایت خویش، کل  نظام پوزیتیویستی و نگتیویستی را مورد چالش قرار داد. این چالش‏ها و افت و خیزها نشان می‏دهند که نقد یک ساختار نظری امکان‏پذیر نیست، مگر با تکیه بر ساختار نظری دیگری. قایق نیورث⁽¹⁾ مثال خوبی در این باره است. معرفت ما بسانِ قایقی است که ما روی یکی از الوارهای آن ایستاده‏ایم. پس از مدتی الوار زیر پای ما سوراخ می‏شود و آب به درون قایق می‏آید (یعنی نظریه‏ای که بدان معتقدیم مورد چالش و نقد قرار می‏گیرد). حال مجبوریم الوار دیگری را جایگزین این الوار کنیم؛ اما برای این کار چه باید انجام دهیم؟ ما ناگزیریم پاهای خود را از روی این الوار معیوب برداریم و بر روی الوار دیگری (ساختار معرفتی دیگری) بگذاریم و به تعمیر یا تعویض الوار معیوب بپردازیم. در واقع «ما شبیه ملوانانی هستیم که مجبورند کشتی‏شان را روی دریای آزاد بازسازی کنند، بدون این‏که بتوانند اجزایش را در تعمیرگاهی در خشکی پیاده کنند و آن را دوباره از بهترین مصالح بسازند.» (نیورث، 1932، به نقل از: استیوارت شاپیرو، 1997، ص34).

بنابراین، وقتی می‏گوییم فیلسوفی به لحاظ معرفتی واقع‏گرا نیست، بلافاصله باید بپرسیم که این فیلسوف اولاً، به کدام معنا و در کدام حوزه‏ی معرفتی، به تقرب به واقع نظریه‏های آن حوزه معتقد نیست و ثانیاً، کدام نظریه را در چه حوزه‏ای مطابق واقع می‏داند. به عبارت دیگر، واقع‏گرا نبودن در یک حوزه‏ی معرفتی، مستلزم واقع‏گرا بودن در حوزه‏ی معرفتی دیگری است. هیچ فیلسوفی نمی‏تواند مطلقاً ضدواقع‏گرایی باشد. او برای این‏که بتواند در حوزه‏ی نظر یا عمل، قدم از قدم بردارد، باید معرفتی را مطابق واقع در نظر بگیرد. اما این‏که او چگونه معرفتی را مطابق واقع در نظر می‏گیرد، داستانی مفصل و پرمناقشه دارد که باید در مقاله‏ای جداگانه مورد بحث قرار گیرد.

-Kuhn, Thomas S. (1970). The Structure of Scientific Revolutions (2d ed). Chicago: University of chicago Press.

-Kuhn, Thomas S. (1977). The Essential Tension. Chicago, University of Chicago Press.

-Popper, Karl.R (1989). Conjectures and Refutations. Routledge.

-Robinson, Guy. (1996). On Misunderstanding Science. International Journal of Philosophical Studies. Vol. 4(1). (110-127).

-Gernand, Herbert W. & Reedy, W. Jay (1986) Planck, Kuhn, and Scientific Revolutions. Journal for the History of Ideas. (PP.469-485).

-Feyerabend, Paul (1975). Against Method, London: New Left Books.

-Shapiro, Stewart (1997). Philosophy of Mathematics: Structure and Ontology,Oxford University Press.

ــ چالمرز، آلن اف. (1374) چیستی علم، ترجمه‏ی سعید زیباکلام. تهران: علمی و فرهنگی (تاریخ انتشار اثر به زبان اصلی 1982).

یکی از دامنه‏دارترین بحث‏ها در فلسفه علم، بحث رئالیسم علمی است. رئالیست‏ها معتقدند که فقط با اعتقاد به واقع‏نمائی علم می‏توان به توجیه فلسفی و تاریخی قابل قبولی از سیر علم و فعالیت علمی دست یافت. درمقابل، آنتی‏رئالیست‏ها درصدد آنند تا با اشاره به مشکلات برداشت رئالیستی از علم، نشان دهند که برداشت‏های بدیل و به تعبیر دقیقتر، مناسب‏تری نیز وجود دارد. یکی از این برداشت‏ها برداشت تجربه‏گرایان قائل به برساختن است که نماینده‏ی اصلی آن ون‏فراسن است. وی در کتاب اصلی خود، «تصویر علمی» (که دیدگاه‏های خود را در آن معرفی نموده است)، ضمن اشاره به ضعف‏های موجود در استدلال برای رئالیسم، درصدد است نشان دهد برداشت رئالیستی هیچ ارجحیتی بر تجربه‏گرایی قائل به برساختن ندارد و هر آنچه با اعتقاد به رئالیسم قابل تبیین است، با اعتقاد به تجربه‏گرایی قائل به برساختن نیز تبیین شدنی است.

این مقاله توصیفی اجمالی از دیدگاه‏های مطرح شده در این کتاب را ارائه می‏دهد.

واژه‏های کلیدی: صدق، رئالیسم علمی ـ تجربه‏گرایی قائل به برساختن، بس ون‏فراسن.

مقدمه

بحث رئالیسم علمی یک بحث دامنه‏دار در حوزه‏ی فلسفه‏ی علم است. اختلاف‏نظر معتقدان به رئالیسم علمی و مخالفان آنها عمدتاً در پاسخ به این سؤال است که آیا آن دسته از نظریه‏های علمی که ادعاهایشان فراتر از شواهد تجربی است صادق‏اند و آیا هویات مشاهده‏ناشدنی که توسط این نظریه‏ها فرض می‏شوند وجود دارند. علاوه بر اختلاف بین رئالیست‏ها و آنتی‏رئالیست‏ها در پاسخ به این سؤال، درون خود رئالیست‏ها و آنتی‏رئالیست‏ها اختلاف‏نظرهای فراوانی وجود دارد و این امر موجب شده است تا تقریرهای مختلفی از رئالیسم و آنتی‏رئالیسم به‏وجود آید.

ون‏فراسن⁽¹⁾ برخی از قرائت‏های رئالیسم علمی را در کتاب تصویر علمی ذکر کرده است. اولین و پیش پا افتاده‏ترین قرائت، رئالیسم علمی خام⁽²⁾ است که بر اساس آن، «تصویری که علم از جهان به ما می‏دهد یک تصویر حقیقی است که در جزئیات، عیناً مطابق با واقع است و هویاتی که در نظریه‏های علمی وضع می‏شوند واقعاً موجودند و پیشرفت در علم عبارت است از اکتشاف و نه ابداع.» (ون‏فراسن، 1980، ص7). براساس این تقریر، اولاً، نظریه‏ی علمی گزارشی است درباره‏ی آنچه واقعاً وجود دارد و ثانیاً، فعالیت علمی یک فعالیت اکتشافی است، نه جعل و ابداع‏کننده. در حال حاضر هیچ‏کدام از فیلسوفان علم به این نوع رئالیسم قایل نیستند و صورت‏بندی‏های پیچیده‏تری از رئالیسم مطرح شده است.

یکی از کسانی که می‏کوشد صورت‏بندی قابل قبولی از رئالیسم ارائه دهد، نیوتن اسمیت⁽³⁾(1991، ص43) است. او یک نوع رئالیسم حداقلی⁽⁴⁾ را معرفی می‏کند که دارای اجزای زیر است:

1. جزء وجودشناختی: نظریه‏های علمی صادق یا کاذب‏اند و صدق و کذب آنها را وضعیت جهان مستقل از ما مشخص می‏کند.

2. جزء علّی: بینّه‏ای که به صدق یا صدق تقریبی یک نظریه دلالت دارد، بر وجود هرگونه ماهیتی که وجود آن برای صدق یا صدق تقریبی آن نظریه ضروری است نیز دلالت دارد .

۳. جزء معرفت‏شناختی: اصولاً ممکن است درباره‏ی بیشتر بودن احتمال صدق یکی از دو نظریه‏ی رقیب، دلایل مناسبی در دست باشد.

4. نظریه‏ی تقرّب به حقیقت: سلسله‏ی تاریخی نظریه‏های تولید شده در علوم طبیعی، رشته‏ای از نظریه‏های متوالی است که صدق تقریبی آنها در حال افزایش است.

نیوتن اسمیت مدعی است که رئالیسمِ ساخته و پرداخته‏ی وی، از ایرادات آنتی‏رئالیست‏ها جان سالم به درمی‏برد. فلاسفه‏ی دیگری نیز سعی کرده‏اند تقریرهایی از رئالیسم علمی ارائه دهند که در مقابل نقدهای آنتی‏رئالیست‏ها قابل دفاع باشد، ولی آنتی‏رئالیست‏ها به هر کدام از این قرائت‏ها نقدی وارد کرده‏اند. این امر، برخی از رئالیست‏ها را به گرفتن یک موضع میانه سوق داده است که آن را رئالیسم هویات⁽¹⁾ نام نهاده‏اند.

مشهورترین مدافعین این نوع رئالیسم، ایان هکینگ⁽²⁾ و نانسی کارترایت⁽³⁾ هستند (کلارک⁽⁴⁾، 2001). آنان نقدهای آنتی رئالیست‏ها را درباره‏ی نظریه‏ها و هویات مشاهده‏پذیر می‏پذیرند، اما معتقدند که ادعای رئالیست‏ها مبنی بر وجود هویات مشاهده‏ناپذیر قابل دفاع است. به عبارت دیگر، رئالیسم هویات به وجود هویات (حتی هویات مشاهده‏ناپذیر) مورد ارجاع در نظریه‏های علمی قایل است، بدون آن‏که به صدق نظریه‏های علمی خاصی که این هویات را توصیف می‏کنند قایل باشد.

برشمردن انواع دیگر رئالیسم از حوصله‏ی این مقاله خارج است، براین اساس در ادامه فقط به یکی از تقسیم‏بندی‏های ارائه شده در این زمینه اشاره می‏شود. برخی معتقدند که رئالیسم دارای انواع زیر است:

الف) دو نوع رئالیسم قایل به صدق: رئالیسم سنتی قایل به صدق⁽⁵⁾ مدعی است که موفقیت یک نظریه، باور به صدق آن را به نحوی عقلانی تقویت می‏کند.

موضع ضعیف‏تر رئالیسم قایل به صدق مبتنی بر همگرایی⁽⁶⁾ بر آن است که موفقیت بیشتر یک نظریه نسبت به نظریه‏ی دیگر این باور را که نظریه‏ی موردنظر از نظریه رقیب به حقیقت نزدیک‏تر است، به نحوی عقلانی تقویت می‏کند.

(ب) سه‏نوع رئالیسم قایل به ارجاع:⁽¹⁾ رئالیسم هویات مدعی است که موفقیت یک نظریه، باور به هستی‏شناسی آن نظریه (وجود هویات مفروض توسط آن نظریه در عالم واقع) را به نحوی عقلانی تقویت می‏کند.

موضع ضعیف‏تر رئالیسم در استراتژی⁽²⁾ مدعی است که موفقیت یک نظریه، به نحوی عقلانی این باور را تقویت می‏کند که اگر وجود هویات مفروض توسط آن نظریه در عالم واقع محتمل باشد، جست‏وجو درباره‏ی شواهد رهنمون به آن هویات، کاری عقلانی است.

موضعی ضعیف‏تر از موضع یاد شده نیز وجود دارد به نام رئالیسم داوطلبانه⁽³⁾ که مدعی است موفقیت یک نظریه این باور را به نحوی عقلانی تقویت می‏کند که اعتقاد به وجود هویات مفروض توسط آن نظریه در عالم واقع، موجب می‏شود هویاتی یافت شوند که [فرض] وجود آنها امری مقبول است. (هوکر، 1996، ص647ـ648).

آنتی‏رئالیسم نیز انواع مختلفی دارد و در طول تاریخ فلسفه‏ی علم فلاسفه‏ی زیادی استدلال‏های مختلفی برای این شیوه نگرش ارائه داده‏اند، ولی در دهه‏های اخیر دو نوع تفکر آنتی رئالیستیِ غالب وجود داشته است:

نوع اول با کتاب ساختار انقلاب‏های علمی کوهن شروع شد. کوهن با تمسک به مثال‏هایی از تاریخ علم، استدلال می‏کند که در تاریخ علم انقلاب‏ها و گسستگی‏هایی پدید می‏آید و درنتیجه‏ی آن، پارادایم‏های حاکم بر علم تغییر می‏کند. بسیاری از هویات نظریِ مفروض در یک پارادایم، در پارادایم دیگر جایگاهی ندارند و یا تعریف و خواص آنها عوض شده است.

کوهن از این بحث نتیجه می‏گیرد که نمی‏توان از وجود واقعی هویات مفروض در علوم سخن گفت. برخی معتقدند که آنتی‏رئالیسم کوهن، کلی⁽⁴⁾ است (مک‏مولین، 2003، ص463). در فلسفه‏ی علم کوهن،⁽⁵⁾ دلالت هستی‏شناسانه‏ی نظریه‏های علمی مورد سؤال است و تفاوتی بین گزاره‏های مشاهدتی و نظری وجود ندارد.

در نوع دوم تفکر آنتی‏رئالیستی، جایگاه گزاره‏های مشاهدتی و نظری با یکدیگر متفاوت است. ون فراسن که مدافع اصلی این تفکر است، دیدگاه خود را تجربه‏گراییِ قایل به برساختن⁽¹⁾ می‏نامد.

در این دیدگاه، به جای صدق، به کفایت تجربی نظریه‏ها اهمیت داده می‏شود و اعتقاد بر این است که نظریه‏هایی باید پذیرفته شوند که دارای کفایت تجربی هستند. به اعتقاد ون فراسن «یک نظریه هنگامی از لحاظ تجربی کفایت دارد که آنچه درباره‏ی اشیا و وقایعِ مشاهده‏پذیر می‏گوید، درست باشد، و به تعبیر دیگر «پدیدارها را نجات دهد». به عبارتی دقیق‏تر این‏که، یک نظریه حداقل یک مدل داشته باشد که تمام پدیدارهای واقعی با آن مطابق باشند (ون‏فراسن، 1980، ص12). علی‏رغم تمام انتقادهایی که به تمایز مشاهده‏پذیر یا مشاهده‏ناپذیر شده، ون‏فراسن از این تمایز در نظریه‏ی خود استفاده کرده است و در کتاب اصلی خود به نام تصویر علمی⁽²⁾، دفاع‏های به عمل آمده از رئالیسم علمی را مطرح کرده و آنها را مورد نقد قرار داده است که در ادامه به آن اشاره می‏کنیم.

نقدهای ون فراسن به براهین رئالیسم علمی

1. استدلال براساس بهترین تبیین

یکی از استدلال‏های رایج در دفاع از برای رئالیسم علمی، با استفاده از کاربرد «استدلال براساس بهترین تبیین» عرضه شده است. فرض می‏کنیم که فرضیه‏های Tn, Ti..., T1 و شاهد یا بینه‏ی⁽³⁾ (E را در اختیار داریم. طبق استدلال بر اساس بهترین تبیین، اگر Ti بهترین تبیین از E را (در مقایسه با دیگر نظریه‏های موجود) ارائه دهد، ما باید Tiرا انتخاب کنیم. طبیعی است که پذیرش Tiمشروط به این شرط باشد که (علاوه بر این‏که ارائه‏کننده‏ی بهترین تبیین برای E است)، تمام شواهد موجود را نیز (در زمینه‏ی خاصی که درباره‏ی آن هویات بحث می‏کند) تبیین کند.

گفته می‏شود که ما در تجارب روزمره‏ی خود از این قاعده پیروی می‏کنیم. ون فراسن مثالی در این باره ارائه کرده است: صاحب رستورانی می‏گوید که من در نیمه شب صدایی از دیوار شنیدم، صبح که از خواب برخاستم، دیدم که پنیر ناپدید شده است و به این نتیجه رسیدم که در رستوران من موش وجود دارد. با توجه به این‏که بهترین تبیین برای وقایع نیمه‏شب گذشته، وجود موش است، صاحب رستوران صرفاً ادعا نمی‏کند که تمام پدیدارهای مشاهده‏پذیر چنان‏اند که در رستوان موش وجود دارد، بلکه او معتقد است که واقعاً موش وجود دارد.

موارد بی‏شمار دیگری از کاربرد این استدلال در زندگی روزمره وجود دارد، لذا دلیلی ندارد که ما در علم از این استدلال بهره نگیریم. حال، با توجه به این‏که (چنان‏که ون فراسن هم قبول دارد) در نظریه‏های علمی از به کارگیری واژه‏های مشاهده‏ناپذیر گریزی نداریم، اگر بخواهیم از این استدلال استفاده و در عین حال از تناقض اجتناب کنیم، باید رئالیسم علمی (وجود هویات مشاهده‏ناپذیر) را بپذیریم. به طور خلاصه، در برهان رئالیست‏ها ادعا می‏شود که ما در زندگی خود از قاعده‏ی استدلال بر اساس بهترین تبیین «پیروی می‏کنیم».

اولین نقد ون فراسن به استدلال مذکور، بر اساس تحلیل مفهوم «پیروی کردن» بنا نهاده شده است. او معتقد است که با تحلیل مفهوم مذکور، به این نتیجه می‏رسیم که ما دوست داریم تمام نتایجی را که این قاعده مجاز می‏شمارد، باور کنیم و آنهایی را که بهترین تبیین قلمداد نمی‏شوند، کنار بگذاریم. ملاحظه می‏شود که آنچه ذکر شد، یک فرضیه‏ی تجربی روان‏شناختی درباره‏ی خواسته‏های ماست که باید با داده‏های تجربی و هم‏چنین فرضیه‏های رقیب مواجه شود. در این باره می‏توان یک فرضیه‏ی رقیب آنتی‏رئالیستی عرضه کرد مبنی بر این‏که: ما همیشه دوست داریم بر این باور باشیم که نظریه یا فرضیه‏ای که بهترین تبیین را ارائه می‏دهد، دارای کفایت تجربی است. اگر این فرضیه را بپذیریم، در مورد مثال موش (بدین‏دلیل که موش مشاهده‏پذیر است) می‏توان ادعا کرد که «موش واقعاً وجود دارد»، ولی اگر به حالتی برخوردیم که نظریه‏ای که بهترین تبیین را از شواهد موجود ارائه می‏کند، شامل هویات مشاهده‏ناپذیر هم هست، لزومی ندارد که به وجود آن هویات معتقد شویم. ادعای ون فراسن این است که هیچ‏گونه شاهد تجربی وجود ندارد که براساس آن، فرضیه‏ی رئالیستی را به فرضیه‏ی آنتی‏رئالیستی ترجیح دهیم.

برای آن‏که بهتر بتوانیم با نظر ون فراسن در این باره آشنا شویم، لازم است بین دو نوع ابداکشن⁽¹⁾ (استدلال براساس بهترین تبیین) تمایز قایل شویم: ابداکشن افقی و ابداکشن عمودی. اگر کسی صدق (احتمالی و یا تقریبی) تبیینی را که شامل اشیای مشاهده ناشده ولی در اصل مشاهده‏پذیر است، استنتاج کند، از ابداکشن افقی استفاده کرده؛ و اگر در تبیین مورد استفاده در استنتاج، از امورِ در اصل مشاهده‏ناپذیر استفاده شود، از ابداکشن عمودی بهره برده است.

برخی از منتقدان معتقدند که ون فراسن ابداکشن افقی را می‏پذیرد، ولی ابداکشن عمودی را قانع‏کننده نمی‏داند؛ اما این‏گونه نیست. ون فراسن معتقد است که هیچ‏یک از این دو استدلال را نمی‏توان قاعده‏ی استنتاج دانست (لیدی‏من، 1997). در استدلال‏های ون‏فراسن بر ضد ابداکشن، هیچ‏گونه تمایزی بین این دو نوع ابداکشن مشاهده نمی‏شود؛ لذا، اولاً، از نظر او هیچ‏گونه تمایزی بین ابداکشن افقی و عمودی وجود ندارد؛ و ثانیاً، براهین ون فراسن برضد «ابداکشن به عنوان قاعده‏ی استنتاج» است؛ ون‏فراسن اعتراضی ندارد که از ابداکشن به عنوان یک فرایند استنتاجی برای رسیدن به پیش‏بینی‏ها و انتظارات معقول در حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر استفاده شود، چراکه شاید در عمل گریزی از آن نباشد، ولی این بدان معنا نیست که این روش، قدرت اقناع‏کنندگی در باور به امور مشاهده‏ناپذیر را نیز دارد.

ممکن است به سخن بالا اعتراض شود و از این نقل‏قول به‏عنوان شاهدی بر ضد آن استفاده گردد که: «به دلیل آن‏که موش یک هویت مشاهده‏پذیر است، دو عبارت "یک موش در رستوران وجود دارد". و "تمام پدیدارهای مشاهده‏پذیر به‏گونه‏ای هستند که گویی یک موش در رستوران وجود دارد"، کاملاً معادل‏اند؛ و هر کدام دلالت بر دیگری دارد» (تصویر علمی، ص21). در پاسخ به این اعتراض می‏توان گفت: ظاهراً این نقل‏قول بر این امر دلالت دارد که با استفاده از ابداکشن می‏توان وجود هویات مشاهده‏پذیر را نتیجه گرفت (زیرا در این حالت کفایت تجربی با صدق تلاقی می‏کند)، ولی این نتیجه‏گیری درست نیست.

به منظور فهم بهتر مطلب، لازم است به ظرف و زمینه‏ای که ون فراسن در آن ابداکشن را مورد نقد قرار می‏دهد توجه بیشتری شود. وی در بخشی که به استدلال بر اساس بهترین تبیین مربوط می‏شود، ادعای رئالیست‏ها را مورد نقد قرار می‏دهد. به عقیده‏ی وی ادعای آنها این است که در صورتی به کاربردن این نوع استنتاج در علم معقول خواهد بود که به صدق نظریه‏های پذیرفته شده اعتراف کنیم. بسیاری از رئالیست‏ها ادعا می‏کنند که ابداکشن، یکی از استنتاج‏های اساسی و مهمی است که در فعالیت علمی به‏کار گرفته می‏شود؛ چراکه انتخاب نظریه‏های علمی اغلب بر اساس قوت تبیینی آنها انجام می‏گیرد. بنابراین اگر ما بخواهیم معقولیت فعالیت علمی را بپذیریم، باید معقولیت استدلال براساس بهترین تبیین را نیز بپذیریم. حال اگر نظریه‏ای که براساس این استدلال پذیرفته شده است شامل هویات مشاهده‏ناپذیر هم باشد، پذیرش صدق نظریه، مستلزم پذیرش وجود این‏گونه هویات است؛ لذا فعالیت علمی با استفاده از استدلال براساس بهترین تبیین، ما را ملزم می‏کند که رئالیست باشیم.

این نحوه‏ی دفاع از رئالیسم علمی، ون فراسن را بر آن داشت تا یک بازسازی از فعالیت علمی براساس تجربه‏گرایی ارائه دهد. ظاهر امر آن است که ما به طور عادی در زندگی روزمره از استدلال براساس بهترین تبیین استفاده می‏کنیم و هم‏چنین ارائه‏ی این نوع دلیل در فعالیت علمی جایگاه مهمی دارد. وضع و حالی که رئالیست‏ها توصیف کرده‏اند یک نمود یا پدیدار است. رئالیست‏ها این نمود را با استفاده از این فرضیه‏ی روان‏شناختی تبیین کرده‏اند که ما تمایل داریم از استدلال بر اساس بهترین تبیین استفاده کنیم. حال اگر بتوان برای نمود مذکور تبیین دیگری را ارائه داد، رئالیست‏ها نمی‏توانند فرضیه‏ی خود را مسلم فرض کنند و بدون دلیل آن را بپذیرند؛ لذا ون‏فراسن فرضیه‏ی خود (مبنی بر این‏که ما همیشه دوست داریم بر این باور باشیم که نظریه یا فرضیه‏ای که بهترین تبیین را ارائه می‏دهد، دارای کفایت تجربی است) را به‏عنوان یکی از فرضیه‏های رقیب درمقابل فرضیه‏ی رئالیست‏ها ارائه می‏دهد. البته این بدان معنا نیست که برای فرضیه‏ی رئالیست‏ها، فقط یک فرضیه‏ی رقیب وجود دارد؛ ولی همین یک فرضیه‏ی رقیب به منظور مشکل ایجاد کردن برای رئالیست‏ها می‏کند. حتی اگر بخواهیم براساس قدرت تبیین‏کنندگی بهتر، یکی از این دو کفایت فرضیه‏ی رقیب را برگزینیم، دچار دور می‏شویم؛ لذا نمی‏توانیم فرضیه‏ی رئالیست‏ها را مسلم فرض کنیم و اگر نتوانیم فرضیه‏ی رئالیست‏ها را مسلم فرض کنیم، یکی از مقدمات اصلی استدلال آنها دچار مشکل شده است. لذا آنتی رئالیست‏ها نیازی ندارند که کاربرد ابداکشن را در زندگی روزمره و در علم انکار کنند. ون فراسن هم کاربرد ابداکشن را انکار نمی‏کند، ولی می‏تواند در مقابل رئالیست‏ها ادعا کند که هنگامی که نظریه‏ی T بر اساس قدرت تبیینی خود پذیرفته شد، می‏توان گفت که T فقط کفایت تجربی و یا فایده‏ی ابزاری دارد.

نکته‏ی قابل توجه در مثال موش آن است که این مثال «نمی‏تواند شاهد تعیین‏کننده‏ای [برای قضاوت] بین فرضیه‏های رقیب [رئالیستی و آنتی‏رئالیستی] باشد.» (تصویر علمی، ص21)؛ چرا که صرف بهره‏گیری از یک نوع استنتاج در علم، نمی‏تواند روشن‏کننده‏ی چگونگی تفسیر و ارزیابی نتایج آن استنتاج باشد. رئالیست‏ها بدون توجه به این نکته، فرض را بر این گرفته‏اند که می‏توان از این واقعیت که ما در علم از ابداکشن استفاده می‏کنیم، بدون استفاده از مقدماتی دیگر، تفسیر واقع‏گرایانه‏ی این استنتاج را نتیجه گرفت.

ون فراسن اشکال دیگری هم به استدلال بر اساس بهترین تبیین وارد می‏کند. فرض کنید که ما فرضیه‏ی رئالیست‏ها را بپذیریم و ملزم شویم که اگر Tiبهترین تبیین را ارائه کرد، به هویات مشاهده‏ناپذیر مفروض در آن هم معتقد شویم. به‏علاوه، فرض کنید که در مجموعه‏ی Tn...Ti...T1، بهترین تبیین توسط Ti ارائه می‏شود. شاید رئالیست‏ها از این دو مقدمه نتیجه بگیرند که باید Ti را صادق بینگاریم و به هویات مشاهده‏ناپذیر به کار گرفته شده در آن نیز معتقد شویم؛ ولی هنوز یک مسئله باقی مانده است؛ ما یک نظریه‏ی رقیب Hiبرای Ti داریم که ادعا می‏کند «Ti دارای کفایت تجربی است». تفاوت این نظریه‏ی رقیب با Tiآن است که ادعای تبیین ندارد و ما را ملزم نمی‏کند که صدق Ti را نتیجه بگیریم؛ حال آن‏که اگر به کفایت تجربی Ti معتقد باشیم، صدق Hi نتیجه خواهد شد. حال سؤال این است که، کدام یک از این دو نظریه باید انتخاب شوند؟ با توجه به شرایط یاد شده، Tiفقط در صورتی بر Hi مرجّح خواهد بود که به این پیش‏فرض معتقد باشیم که تمام نظم‏های عمومی در طبیعت نیازمند تبیین هستند. به بیان دیگر، ملاحظه می‏شود که رئالیست‏ها برای دفاع از مدّعای خود از طریق استدلال بر اساس بهترین تبیین، از دو پیش‏فرض استفاده کرده‏اند. پیش‏فرض اول، قاعده‏ی استنتاج بر اساس بهترین تبیین است و پیش‏فرض دوم این است که تمام نظم‏های عمومی در طبیعت نیاز به تبیین دارند. پیش‏فرض دوم مورد قبول آنتی‏رئالیست‏ها نیست و فقط رئالیست‏ها آن را قبول دارند؛ لذا برای پذیرفتن این استدلال، باید معتقد باشیم که دیدگاه رئالیستی دیدگاه درستی است؛ و این دقیقاً همان چیزی است که در پی اثبات آن بودیم. درنتیجه، پذیرش Tiمستلزم دور است.

آنچه گذشت استدلال‏هایی بود که ون‏فراسن در کتاب تصویر علمی بر ضد استدلال بر اساس بهترین تبیین (به عنوان قاعده‏ی استنتاج) اقامه کرده است. در یک نگاه کلی، می‏توان ادعای ون‏فراسن را در این جمله خلاصه کرد که قاعده‏ی یاد شده به کار انتخاب یک نظریه از بین نظریه‏های رقیب می‏آید، ولی این امر بدان معنا نیست که نظریه‏ی پذیرفته شده، نظریه‏ی صادقی است.

2. نیاز به تبیین

1ـ2. استدلال اسمارت

یکی دیگر از براهین در دفاع از رئالیسم را اسمارت⁽¹⁾ عرضه کرده است. از نظر اسمارت، کسی که اهمیت نظریه‏ها را در کفایت تجربی آنها و نه در صدق آنها بداند، ابزارگراست و انسان نمی‏تواند درباره‏ی همه‏ی نظریه‏های علمی ابزارگرا باشد. اسمارت این‏گونه استدلال می‏کند: فرض کنیم که شخصی در مورد نظریه‏ی کپرنیک رئالیست باشد و درباره‏ی نظریه بطلمیوس ابزارگرا. او مفید بودن نظریه‏ی بطلمیوس را با مقایسه‏ی این نظریه با نظریه‏ی کپرنیک تشخیص می‏دهد؛ بدین‏ترتیب که می‏بیند نتایج مشاهده‏ای نظریه‏ی بطلمیوس، شبیه نتایج مشاهده‏ای نظریه‏ی کپرنیک است؛ لذا فرض صدق رئالیستی نظریه‏ی کپرنیک مفید بودن ابزارگرایانه‏ی نظریه‏ی بطلمیوس را تبیین می‏کند. حال اگر به تمام نظریه‏ها از نظر ابزاری توجه شود، تبیین مفید بودن آنها (با استفاده از یک نظریه‏ی صادق) غیرممکن خواهد بود (تصویر علمی، ص23). چنانچه نحوه‏ی ارجاع‏دهی اصلاح شود، ممکن است ما پاسخ دهیم که برای تبیین مفید بودن نظریه‏ی بطلمیوس، نیازی نداریم که به صدق نظریه‏ی کپرنیک معتقد باشیم؛ بلکه کافی است که معتقد باشیم این نظریه صرفا کفایت تجربی دارد و بنابراین، حرکات ظاهری ستارگان را دقیقا توصیف می‏کند. ولی در این صورت با این سؤال مواجه خواهیم شد که اگر معتقد به صدق نظریه‏ی کپرنیک نباشیم، دقت آن را در توصیف حرکات ظاهری ستارگان چگونه تبیین خواهیم کرد؟ اگر پاسخ ما این باشد که لزومی ندارد دقت نظریه‏ی کپرنیک توسط واقعیات مشاهده‏ناپذیر تبیین شود، برای اسمارت قانع‏کننده نخواهد بود. او می‏تواند این‏گونه استدلال کند: فرض کنیم که Tنظریه‏ای است که در مورد ساختارهای ریز مشاهده‏ناپذیر سخن می‏گوید، ولی در حوزه‏ی ساختارهایی که دارای مقیاس  متعارف هستند نیز به طور غیرمستقیم ادعاهایی دارد. حال اگر آن جزء از T که فقط درباره‏ی ساختارهایی که دارای مقیاس متعارف هستند سخن می‏گوید T¨نامیده شود، موفقیت T¨ توسط T تبیین می‏شود. اگر نپذیریم که Tصادق است و موفقیت T¨را تبیین می‏کند، باید بپذیریم که تعدادی نامتناهی حسن تصادف به نحو معجزه‏آسا به‏گونه‏ای عمل می‏کنند که گویی عامل آنها اشیای مشاهده‏ناپذیری هستند که در نظریه درباره‏ی آنها سخن گفته شده است.

جواب ون فراسن آن است که اگر نیازمندی به تبیین را مورد مداقّه قرار دهیم، خواهیم دید که دو حالت وجود دارد: حالت اول آن است که همه‏ی نظم‏ها نیازمند به تبیین هستند؛ در این صورت نظریه‏ی T وضع بهتری از T¨ نخواهد داشت؛ زیرا خود این نظریه توسط نظریه‏ی دیگری تبیین نشده است. در حالت دوم ممکن است برخی از نظم‏ها را نظم‏های مبنایی بدانیم که نیازمند تبیین نیستند، طبیعتاً این نظم‏های مبنایی دارای حدود و ثغوری هستند و همه‏ی نظم‏ها را نمی‏توانیم مبنایی بدانیم. در این صورت نیز دلیلی نداریم که نظم‏های موجود در T نظم‏های مبنایی هستند، ولی نظم‏های T نظم‏های مبنایی نیستند ولذا نیازمند تبیین هستند. او سپس ادعا می‏کند که درست نیست نداشتن تبیین را با حسن حادثه یکی بدانیم؛ زیرا در بسیاری از موارد، می‏توانیم آنچه را تصادف می‏نامیم تبیین کنیم، مثلاً اگر من دوستم را در فروشگاه مشاهده کنم، این واقعه را یک تصادف می‏نامم، ولی می‏توان تشریح کرد که چه حوادثی موجب شدند که ما هر دو در یک زمان در فروشگاه باشیم. این واقعه از آن جهت تصادف نامیده می‏شود که ما برای دیدن همدیگر به فروشگاه نرفته بودیم. ممکن است در علم هم موارد زیادی وجود داشته باشد که در ظاهر حسن تصادف تلقی می‏شوند، ولی این بدان معنا نیست که اصولاً نمی‏توان یک‏توضیح نظری درباره‏ی آن ارائه داد. او سپس ادعا می‏کند که وظیفه‏ی علم آن نیست که یک توضیح نظری برای حوادث ارائه دهد، زیرا این‏کار عملی نیست.

2ـ2. استدلال رایشنباخ

اسمارت در برهان خود نیازمندی به تبیین را فرض گرفته بود و ما هنگامی می‏توانیم آن برهان را بپذیریم که قبلاً معتقد شده باشیم که نظم‏های مشاهده‏پذیر جهان نیازمند تبیین هستند. خود اسمارت این مطلب را اثبات نکرده است ولی رایشنباخ⁽¹⁾ سعی کرده است که یک صورت‏بندی دقیق از نیاز به تبیین ارائه دهد. فرض کنید در مکانیک کلاسیک، موجبیّت حاکم است. رایشنباخ معتقد بود که منطقاً لزومی ندارد که نظریه‏های علمی بر مبنای موجبیّت عرضه شوند. او صورت‏بندی خود را براساس حالت‏های احتمالی عرضه کرد و توسعه‏ی مکانیک کوانتومی نیز به پذیرش عقیده‏ی رایشنباخ کمک کرد. وی در حالت‏های آماری به دنبال «علت‏های مشترک» می‏گشت. خلاصه‏ی استدلال وی از این قرار است: اگر دو چیز به هم مربوط باشند ولی ارتباط آنها از نوع آماری باشد (مثل سیگار کشیدن و سرطان) تبیین ارتباط آنها نیازمند چیزی به نام علت مشترک است؛ ولی اغلب اوقات برای برقراری ارتباط بین وقایع مشاهده‏پذیر نمی‏توانیم به یک علت مشترک از وقایع مشاهده‏پذیر دست یابیم؛ لذا برای تبیین علمی نیازمند مفروض گرفتن وجود وقایع مشاهده‏ناپذیر هستیم. با توجه به این‏که هدف علم عبارت است از ارائه‏ی تبیین علمی، می‏توان نتیجه گرفت که این هدف هنگامی برآورده می‏شود که هویات مشاهده‏ناپذیر موجود باشند.

حال باید دید که در زبان آماری، معنای اینکه C علت مشترک A و B است چیست؟ ابتدا دو تعریف را از نظر می‏گذرانیم:

A و B در صورتی از هم مستقل‏اند که P(A/B) = P(A) باشد.

بین A و B در صورتی ارتباط مثبت برقرار است که (به شرطی که P(A) Ö 0 و P(B) Ö0) داشته باشیم: P(B/A) > P(B) یا P(A/B) > P(A) .

(یعنی این‏که P(B&A) > P(A).P(B))

حال به مثال سیگار و سرطان بازمی‏گردیم. به علت تقارن A و B در فرمول‏های بالا، در مثال مذکور نمی‏توان به‏طور قطعی ادعا کرد که سیگار کشیدن عامل سرطان است؛ چراکه این امکان وجود دارد که سرطان عامل سیگار کشیدن باشد یا این‏که هر دو، معلول عامل سومی باشند. لذا می‏توانیم مثال را این‏گونه صورت‏بندی کنیم: کشیدن سیگار در یک زمان (C) منجر می‏شود به کشیدن سیگار در زمان بعد (A) و سرطان گرفتن در همان زمان بعدی (B). در صورتی Cعلت مشترک برای A و B تلقی می‏شود که P(A/B &C) = P(A/C) باشد. یعنی با توجه به وقوع C، A و B از لحاظ آماری از یکدیگر مستقل باشند. به تعبیر دیگر: اظهار این‏که C علت مشترک A و B است بدین‏معناست که نسبت به C، هیچ‏گونه ارتباطی بین A و B وجود ندارد. C از آن جهت ارتباط A و B را تبیین می‏کند که ما فقط تا وقتی که C را در توضیحات خود وارد نکرده‏ایم، به ارتباط توجه داریم.

می‏توان اصل رایشنباخ را دقیق‏تر کرد:

اگر تکرار مطابقت دو واقعه‏ی A و B بیش از آن بود که بتوان آنها را مستقل نامید، یعنی اگرP(B&A) > P(A).P(B) (1)

در آن صورت یک علت مشترک C برای آن وقایع وجود دارد، به‏گونه‏ای که Aو B و C یک مجموعه‏ی به‏هم مرتبط هستند. یعنی رابطه‏ی (2) تا (5) را ارضا می‏کنند:

(2)P(A&B/C) = P(A/C).(B/C)

(3)P(A&B/CÎ) = P(A/CÎ).P(B/CÎ)

(4)P(A/C) = P(A/CÎ)

(5)P(B/C) = P(B/CÎ)

می‏توان نشان داد که (1) به‏طور منطقی از مجموعه‏ی روابط (2) تا (5) نتیجه می‏شود، ولی این صورت‏بندی را نمی‏توان برای دفاع از رئالیسم و اثبات ضرورت تبیین نظم‏های طبیعت براساس هویات مشاهده‏ناپذیر به‏کار برد. در این خصوص دو دلیل وجود دارد: دلیل اول این است که صورت‏بندی ارائه شده، خالی از اشکال نیست. رایشنباخ معتقد بود که باید احتمالات را جایگزین موجبیّت کرد. ولی صورت‏بندی او، به موجبیّت بسیار نزدیک است. برای روشن شدن مطلب می‏توان یک مثال ارائه کرد: فرض کنید که ما در حال مطالعه‏ی سیستم یا شیئی هستیم که پس از این‏که به حالت S رسید همیشه به حالت دیگری می‏رسد که ممکن است با ویژگی‏های G1,...Gn, Fi, ..., Fn مشخص شود. ممکن است به این نتیجه برسیم که این انتقال کاملاً غیرموجبیتی است، ولی می‏توانیم درباره‏ی احتمال این انتقال صحبت کنیم. ممکن است انتقال مذکور، از روابط ذیل تبعیت کند:

(a): p(Fils) = 1n

(6)(b): p(Gils) = 1n

(c): p(Fi Ü Gils) = 1

علامت "Ü" به معنای اگر و تنها اگر است. با توجه به روابط (6) می‏توانیم نتیجه بگیریم که: 

p(Fils).p(Gils) = 1n2

(b): (Fi & Gils) = p(Fils) = 1n

لذا اصل علت مشترک، در حالت آماری نقض می‏شود؛ زیرا فقط در صورتی که n صفر یا یک باشد (یعنی حالت موجبیّتی)، 1n با 1n2 مساوی خواهد بود و در غیر این صورت، اصل علت مشترک نقض خواهد شد (در این مثال S علت اشتراک وقایع Fi و Gi پنداشته می‏شود).

3ـ2. استدلال سمن

سمن⁽¹⁾ روشی پیشنهاد کرد که طبق آن، اصل رایشنباخ به گونه‏ای تخفیف می‏یابد که به نتایج نامطلوب منجر نشود و در عین حال هدف رایشنباخ برآورده شود. او معتقد است که معادله‏ی (2) باید با این معادله جایگزین شود:

P(A&B/C) > P(A/C).P(B/C) (2)

ولی این راه‏حل به تسلسل می‏انجامد؛ زیرا اگر (2) درست باشد، می‏توانیم نسبت به C، بین A و B یک ارتباط مشاهده کنیم و رابطه‏ای شبیه به رابطه‏ی (1) را خواهیم داشت:

Pc(A&B) > Pc(A). Pc(B)

حال لازم است که در جست‏وجوی علت مشترک C¨ باشیم. این تسلسل هنگامی برطرف خواهد شد که معادله‏ی (2) را بپذیریم.

به علاوه، هرگونه عقب‏نشینی از اصل مذکور، استدلال‏های رئالیست‏ها را تضعیف می‏کند؛ زیرا هر تخفیفی در اصل یاد شده مساوی است با موافقت با این امر که نوعی «تصادف کیهانی» تبیین ناشده باقی می‏ماند.

دلیل دوم این است که هر چند بسیاری از فعالیت‏های علمی عبارت‏اند از جست‏وجوی علت‏های مشترک وقایع مرتبط با یکدیگر، ولی تنها تقریری که می‏توان از این فرایند ارائه کرد، تقریر رئالیستی نیست. می‏توان دو قرائت از علت مشترک ارائه داد که بدون فرض رویکرد رئالیستی قابل درک‏اند: اول این‏که می‏توان تحقیق در علت‏های مشترک را فقط در محدوده‏ی امور مشاهده‏پذیر انجام داد. در این صورت هیچ هویت مشاهده‏ناپذیری را در تبیین خود وارد نکرده‏ایم و لذا مجبور نیستیم که به هویات مشاهده‏ناپذیر معتقد باشیم. در قرائت دوم، می‏توان در نظریه‏های تبیین‏گر و در ساختن مدل‏ها از متغیرهای نهانی استفاده کرد؛ ولی آنچه برای نظریه لازم است، کفایت تجربی است و لزومی ندارد که تمام جنبه‏های نظریه مطابق با واقع باشد. در این حالت، از مفروضات مشاهده‏ناپذیر نظریه‏ها می‏توان به عنوان ابزارهای کارآمدی برای تبیین نظم‏های مشاهده‏ای بهره جست، بدون این‏که به وجود واقعی آنها معتقد شویم.

4ـ2. استدلال سلارز

از دیگر طرف‏داران رئالیسم علمی، ویلفرد سلارز⁽¹⁾ است. او معتقد است که در نظریه‏ها، ناگزیر به مشاهده‏ناپذیرها محتاج هستیم و برای این ادعای خود یک استدلال ارائه کرده است (تصویر علمی، ص32). این استدلال با استفاده از یک آزمایش فکری عرضه شده است. طی مشاهدات مکرر دیده می‏شود که نمونه‏های مختلف طلا که همگی دارای خواص مشاهده‏پذیر یکسان هستند، در اسید به نسبت‏های مختلف حل می‏شوند. این پدیده را چگونه می‏توان تبیین کرد؟ هیچ‏گونه تبیینی وجود ندارد که فقط شامل جنبه‏های مشاهده‏پذیر باشد؛ لذا ناچاریم از جنبه‏های مشاهده‏ناپذیر کمک بگیریم، مثلاً می‏توانیم بگوییم که دو نوع طلا وجود دارد  که ساختار اجزای ریز آنها با یکدیگر متفاوت است و نمونه‏های مختلف طلا ترکیبی از این دو نوع هستند و هر کدام از آنها نسبت‏های متفاوتی از این دو نوع را شامل می‏شوند. حال اگر نوع اول به نسبت ×و نوع دوم به نسبت Y در اسید حل شوند و × و Y با یکدیگر مساوی نباشند، درنتیجه، نمونه‏های مختلف طلا به نسبت‏های مختلف در اسید حل خواهند شد. دیده می‏شود که ما برای ارائه‏ی تبیین ناگزیر از استفاده از قوانینی هستیم که هیچ اختلاف قابل مشاهده‏ای با یکدیگر ندارند. از آن‏جا که علم نیازمند به تبیین است، ناچاریم به هویات و خواص مشاهده‏ناپذیر معتقد شویم. 

 پاسخ ون فراسن این است که اولاً، نظریه‏ی ارائه شده در آزمایش فکری مورد بحث دارای نتایج مشاهده‏پذیر است؛ زیرا اگر نسبت حل شدن آن دو نوع طلا در اسید، × و Y باشد، از آن‏جا که می‏توان نسبت حلاّلیت‏ها را آزمود، تبیین ارائه شده دارای نتایج مشاهده‏ای است؛ پس سلارز راه به خطا برده است .

اعتقاد به ریز ـ ساخت‏ها منجر به نتایج مشاهده‏ای وسیعی شوند و حتی ممکن است فرض این‏که این ریز ـ ساخت‏ها با یکدیگر برهم کنش می‏کنند، منجر به نتایج آزمایشی بسی وسیع‏تر از حالت قبل شود، امّا از آنچه بیان شد می‏توان نتیجه گرفت که اعتقاد به وجود هویات مشاهده‏ناپذیر می‏تواند به پیشرفت علم (پیشرفت در ارائه‏ی نظم‏های مشاهده‏ای در جهان) کمک کند، ولی این فقط یک امید است و در مورد هیچ فرضیه‏ای نمی‏توانیم تضمین کنیم که عیناً مطابق با واقعیت است. نکته آن است که آنچه در علم لازم است، فی نفسه، عبارت از تبیین نیست. مهم آن است که ما محتاج آن هستیم که در علم، تصاویری داشته باشیم که این امید را در ما زنده کنند که به نظم‏های جدیدی در حوزه‏ی پدیداری دست یابیم و نظم‏هایی را که از قبل بدان دست یافته بودیم اصلاح کنیم. ممکن است این هدف در سایه‏ی تبیین‏هایی که شامل امور مشاهده‏ناپذیر می‏شوند به دست آید، اما این بدان معنا نیست که دستیابی به این تبیین‏ها، خود، هدف علم است.

3. استدلال مبتنی بر گریزناپذیری

یکی دیگر از مدافعان رئالیسم علمی هیلاری پاتنم⁽¹⁾ است او بر استدلال‏های خاصی تکیه می‏کند که می‏توان آنها را استدلال‏های متکی به گریزناپذیری [مفاهیم نظری] نامید. مفاهیم ریاضی برای ریاضیات غیرمقدماتی گریزناپذیرند و مفاهیم نظری برای فیزیک گریزناپذیرند. پاتنم سپس درباره‏ی رهیافت غیررئالیستی قایل به افسانه‏گرایی⁽²⁾ می‏گوید: «یک افسانه‏گرا می‏گوید: بله، برخی مفاهیم گریزناپذیرند، اما از این امر برنمی‏آید که هویات متناظر با آن مفاهیم واقعاً موجودند، بلکه تنها این نکته برمی‏آید که آن هویات افسانه‏های مفیدی هستند.» (تصویر علمی، ص35). این بدان معناست که علی‏رغم ضروری بودن برخی از نظریه‏ها برای پیشرفت علم، نمی‏توان نشان داد که این نظریه‏ها همان‏طور که در حوزه‏ی تجربه ره به صواب می‏برند، در جنبه‏های دیگر (جنبه‏های مربوط به هویات مشاهده‏ناپذیر) نیز از حقیقت موجود در عالم خارج حکایت می‏کنند.

پاتنم به این موضع به شیوه‏ای غیرمستقیم حمله می‏کند. ابتدا استدلال نامناسب پوزیتیویست‏های قایل به تحقیق‏گرایی را علیه افسانه‏گرایان نقد می‏کند و سپس دلیل خود  را برای رد افسانه گرایی ارائه می‏دهد. پوزیتیویست‏ها معتقدند که محتوای شناختی⁽¹⁾ یک عبارت (جزء معنادار آن) تابعی است از آن دسته از نتایج تجربی که آن عبارت را اثبات یا ابطال می‏کنند. نظریه ویهینگر⁽²⁾ را در نظر می‏گیریم. او معتقد بود که هرچند ممکن است الکترون وجود نداشته باشد، ولی دنیای مشاهده‏پذیر به‏گونه‏ای است که گویا نظریه‏ی رادرفورد درست است. طبق نظر پوزیتیویست‏های منطقی نظریه ویهینگر و رادرفورد، عیناً یک چیز را اظهار می‏کردند و نظریه‏های آنها از یکدیگر متفاوت نبود.

پاتنم (برخلاف آنچه پوزیتیویست‏ها می‏گویند) ادعا می‏کند که، هرچند در حوزه‏ی مشاهده‏پذیرها این دو نظر به نتایج یکسانی منجر می‏شوند، با یکدیگر متفاوت نیز هستند؛ زیرا یکی از آنها الکترون‏ها را موجود می‏داند و دیگری این امکان را منتفی نمی‏داند که آنها موجود نباشند. درمقابل، پوزیتیویست‏ها معتقدند که اعتقاد پاتنم منجر به شکّاکیّت می‏شود؛ زیرا وی وجود هویاتی را می‏پذیرد که توسط تجربه قابل قبول یا رد نیستند. به نظر پوزیتیویست‏ها، اعتقاد به وجود الکترون راه را برای آن باز می‏کند که هویات دیگری را هم مفروض بگیریم که وجود آنها منطقاً ممتنع نیست و تجربه در برابر آنها ساکت است، ولی ما از پذیرش آنها ابا داریم. این هویات شامل شیاطین، جادوگری و قدرت‏های عجیب با تمایلات و اهداف خیالی می‏شوند.

پاتنم به این اعتراض پوزیتیویست‏ها جواب می‏دهد و این جواب را برای کنار نهادن افسانه‏گرایی که پوزیتیویست‏های قایل به اصل تحقیق‏پذیری آن را رد کرده‏اند نیز مکفی می‏داند. او به این اصل معرفت‏شناختی ملتزم است که معقولیت، مستلزم آن است که اگر دو نظریه نتایج آزمون‏پذیر یکسانی داشته باشند، ما نباید آن را که مقبولیت پیشینی کمتری دارد، بپذیریم. مقبولیت را یا یک فرد تعیین می‏کند و یا جامعه. پذیرش مقبولیت معمولاً نه «قضاوتی درباره‏ی واقعیت تجربی است و نه بیان قضیه‏ای از منطق قیاسی، بلکه یک موضع روش‏شناختی است. انسان فقط می‏تواند بگوید که فرضیه‏ی وجود شیطان در صورت پذیرش چنین موضع روش‏شناسانه‏ای، فرضیه‏ای سست است یا نه؛ من موضع خود را گزارش می‏کنم (و به عنوان کسی که این موضع را اختیار کرده است می‏افزایم: و موضع تمام انسان‏های معقولی که صریحا یا به طور ضمنی این موضع را اختیار کرده‏اند [نیز همین است]) (تصویر علمی، ص36).

برای همراهی با پاتنم، باید بر این باور باشیم که اختلاف رادرفورد و ویهینگر در آن است که آنها درباره‏ی مقبولیت پیشینی وجود الکترون با یکدیگر اختلاف داشتند. او سپس مقبولیت وجود الکترون‏ها و شیاطین را مقایسه می‏کند و می‏پرسد که چطور می‏توانیم وجود الکترون‏ها را نپذیریم. ون فراسن خاطر نشان می‏کند که این خطاست که مقبولیت الکترون‏ها را با شیاطین مقایسه کنیم و سپس در دو راهی باور به الکترون و تعلیق آن باور، حکم به وجود الکترون کنیم. باید توجه داشت که ادعای ویهینگر از ادعای رادرفورد ضعیف‏تر و درنتیجه، منطقا بیشتر قابل قبول است، و از این رو، پاتنم نمی‏تواند آن دسته از نظریات آنتی‏رئالیستی را که در مقابل وجود هویات مشاهده‏ناپذیر، موضع لاادری‏گری را انتخاب کرده‏اند، رد کند. ون‏فراسن مدعی است که پاتنم حتی اگر بتواند آنهایی را که وجود هویات مشاهده‏ناپذیر را انکار می‏کنند، متهم به نامعقول بودن کند، نمی‏تواند موضع او را به نامعقول بودن متهم کند. دلیل او این است که خود پاتنم یک استدلال قوی ارائه داده است مبنی بر این‏که می‏توان نظریه‏های مختلفی داشت که دارای محتوای تجربی یکسانی باشند، ولی ارزش صدق آنها متفاوت باشد. از آن‏جاکه رئالیست‏ها فقط یکی از این نظریه‏ها را نظریه‏ی صادق می‏دانند، باید به یک پرش اعتقادی⁽¹⁾ مبادرت ورزند. تصمیم برای پرش، براساس یک موشکافی دقیق (که علاوه بر منطق از تمایلات ما نیز تأثیر می پذیرد) صورت می‏گیرد. شواهد تجربی و دلایل صرفاً منطقی نمی‏توانند این پرش را به ما تحمیل کنند.

سپس پاتنم برای رئالیسم علمی استدلال می‏آورد. او یک صورت‏بندی علمی از رئالیسم ارائه می‏دهد که مدعی است از مایکل دامت⁽²⁾ آموخته است. «یک رئالیست (با نظر به یک نظریه یا یک گفتار) معتقد است که 1. جملات آن نظریه درست‏اند یا نادرست؛ 2. آنچه آنها را درست یا نادرست می‏گرداند یک امر خارجی است ـ یعنی اینکه این امر (معمولاً) عبارت نیست از داده‏های حسی (چه واقعی و چه بالقوه) یا ساختار ذهن یا زبان ما و...» (تصویر علمی، ص37). ون فراسن تقریر پاتنم را تقریر درستی می‏داند؛ ولی معتقد است که او به این صورت‏بندی ملتزم نمی‏ماند و صورت‏بندی جدیدی ارائه می‏دهد که مدعی است از ریچارد بوید آموخته است. ون‏فراسن این صورت‏بندی را استدلال نهایی می‏خواند: «استدلال مثبت برای رئالیسم آن است که  رئالیسم تنها فلسفه‏ای است که موفقیت علم را به یک امر معجزه‏آسا بدل نمی‏کند. عبارات و اصطلاحات در نظریه‏های علمی نوعا به چیزی ورای خود ارجاع می‏کنند... نظریه‏های پذیرفته شده در علوم بالغ نوعاً تقریبی از واقعیت هستند. یک اصطلاح واحد حتی وقتی در نظریه‏های مختلف واقع می‏شود. می‏تواند به شی‏ء واحدی اشاره کند ـ این جملات از نظر رئالیست علمی ـ به عنوان قسمتی از توصیف علمی مکفی از علم و ربط آن با اشیا و اعیان، به شمار آورده می‏شود.»

یک تبیین شایع از موفقیت علم آن است که نظریه‏های علمی را نوعی انعکاس ساختار طبیعت بدانیم و معتقد باشیم که آنها نوعاً تقریبی از واقعیت هستند؛ ولی از نظر ون فراسن یک تبیین دیگر نیز وجود دارد. او علم را یک پدیده‏ی زیست‏شناختی می‏داند که دارای ارگانیزمی است که با محیطش تعامل دارد. نظریه‏های علمی در یک حالت رقابت زاده می‏شوند و فقط در صورتی باقی خواهند ماند که بتوانند نظم‏های واقعی طبیعت را به‏درستی نشان دهند، یعنی نتایج مشاهده‏ای آنها صادق باشد. در غیر این صورت کنار گذاشته خواهند شد. بدین‏ترتیب، نظریه‏هایی که موفّق‏تر هستند، باقی می‏مانند و نظریه‏های دارای موفقیت کمتر، کنار نهاده می‏شوند. پیشرفت علم هم چیزی جز آنچه ذکر شد نیست. لذا برای تبیین موفقیت علم نیازی نداریم که رئالیست باشیم.

4. برهان اتصال⁽¹⁾

برهان دیگری که رئالیست‏ها برای اثبات مدعای خود اقامه کرده‏اند، برهان اتصال نام دارد. در روش دانشمندان ملاحظه می‏شود که آنها نظریه‏هایی را که در حوزه‏های جدا از هم به‏وجود آمده و توسعه یافته‏اند، با یکدیگر متصل کرده‏اند؛ برای مثال، شیمی با مکانیک، مکانیک با اپتیک، فیزیک با ستاره‏شناسی و شیمی با فیزیولوژی ترکیب شده است؛ به‏علاوه نام برخی از علوم نشان می‏دهد که آنها از اتصال دو علم دیگر به‏وجود آمده‏اند، مانند: شیمی ـ فیزیک، و زیست‏شناسی مولکولی.

رئالیست‏ها این واقعیت را مؤید آرای خود یافته و ادعا کرده‏اند که فقط رئالیسم با این واقعیت سازگار است و آنتی‏رئالیسم با آن در تعارض است؛ زیرا اگر ما به صدق T, T¨ معتقد باشیم درنتیجه معتقد خواهیم بود که (T&T¨) هم صادق است. اما اگر T¨ و Tفقط کفایت تجربی داشته باشند (T&T¨) لزوماً کفایت تجربی نخواهد داشت و حتی ممکن است ناسازگار باشد. حال اگر عمل اتصال نظریه‏های مختلف توسط دانشمندان را عقلانی بدانیم، باید به نظریه‏ها نگرشی رئالیستی داشته باشیم.

ادعاهای ون فراسن در خصوص این استدلال رئالیست‏ها را می‏توان در ضمن چند نکته بازگو کرد:

نکته‏ی اول این‏که این برهان باید به نحو دقیق‏تری عرضه شود؛ زیرا حتی اگر پذیرش یک نظریه (مطابق نظریه‏ی رئالیست‏ها) مساوی باشد با اعتقاد به صدق آن، به‏ندرت اتفاق می‏افتد که پذیرش نظریه پایدار باشد و نیاز به جرح و تعدیل نداشته باشد. مهم‏تر این‏که «جمع بین دو نظریه به معنای اتصال نیست، بلکه به معنای تصحیح⁽¹⁾ است.» (تصویر علمی، ص84)؛ مثلاً زمانی نظریه‏ی اتمی و نظریه‏ی نسبیت هردو مقبول بودند، ولی به یکدیگر ملحق نمی‏شدند. علت این بود که اولی باید تحت تصحیح نسبیتی قرار می‏گرفت.

نکته‏ی دوم این است که این اعتراض بر مبنای نگرش نحوی به نظریه‏ها ایراد شده است. بر اساس نگرش نحوی، اگر TوT¨ صادق باشند، منطقاً می‏توان صدق (T¨ & T) را بدون انجام آزمون بیشتری پذیرفت؛ ولی این تصویر نمی‏تواند حاکی از فعالیت علمی واقعی باشد؛ زیرا مادام که دارای شمّ عالمانه هستیم، نباید حتی در مورد نظریه‏هایی که معتقد به صدق آنها هستیم، جزم‏اندیش باشیم؛ از این رو دست‏کم باید این‏گونه استدلال کنیم که «اگر من به صدق T¨, Tمعتقد باشم، در این صورت (T¨ & T) را هم صادق خواهم انگاشت و درنتیجه به کفایت تجربی آن نیز معتقد خواهم شد. اما از آن‏جا که در این حوزه‏ی نوین، TوT¨ واقعاً متصل با یکدیگر به‏کار برده شده‏اند، من فرصتی خواهم داشت تا ببینم که آیا (T¨ & T) آن گونه که من می‏پندارم دارای کفایت تجربی است یا نه. باور به کفایت تجربی (T¨ & T) هنوز در حوزه‏ای که شاهد قبلی من ادعای کفایت تجربی TوT¨ را به صورت جداگانه حمایت می‏کرد، حمایت نشده است، هرچند حمایت تجربی TوT¨ از نظر من در حد مطلوبی بود؛ بنابراین، باورهای من در معرض این امر قرار دارند که در این کاربرد، پیوسته تحت آزمون سخت‏تر و قوی‏تری نسبت به آنچه قبلاً انجام گرفته است قرار گیرند.» (تصویر علمی، ص85). ون فراسن می‏افزاید: آنچه توصیف شد، قابل قبول‏ترین تصویری است که می‏توان از کاربرد به هم پیوسته‏ی TوT¨ براساس تصویر ساده‏اندیشانه‏ی مبتنی بر نگرش نحوی به‏دست داد، اما فعالیت علمی به گونه‏ی دیگری است. در عمل علمی «مقدمه‏ای که به صدق TوT¨ راجع می‏شود مفقود است، و آنچه در معرض آزمون سخت و دقیق قرار می‏گیرد این فرضیه است که (T¨ & T) دارای کفایت تجربی است.» (تصویر علمی، ص85). ون‏فراسن نگرش نحوی را قبول ندارد و نظریه را متشکل از خانواده‏ای از مدل‏ها می‏داند که هریک دارای زیرساخت‏های تجربی هستند. بر اساس این نگرش است که می‏توان از کفایت تجربی و کاربرد پیوسته‏ی دو نظریه‏ی دارای کفایت تجربی صحبت کرد. البته در این نگرش، این فرضیه که (T¨ & T) دارای کفایت تجربی است «تنها در صورتی دارای اهمیت است که حداقل منطقاً امکان آن وجود داشته باشد؛ یعنی TوT¨ دارای مدل‏های مشترکی باشند. این یک مسئله‏ی نظری است که قطعاً باید قبل از مبادرت به هرگونه کاربرد به هم پیوسته‏ای [از نظریه‏ها]، جدی تلقی شود.» (تصویر علمی، ص 85 و 86).

براساس ملاحظات فوق می‏توان انتقاد رئالیست‏ها را به شکل دیگری مطرح کرد. سؤال این است که چرا باید دانشمندان تمایل داشته باشند که پدیدارهای جدا از هم را تحت یک نظریه‏ی منفرد (و نه نظریه‏های مختلف) گرد آورند که در حوزه‏ی آن، پدیدارها دارای کفایت تجربی‏اند؟ باید توجه داشت که آنچه رئالیست‏ها را به سوی وحدت بخشیدن به نظریات علمی سوق می‏دهد، اعتقاد به صدق آنهاست. از نظر آنها غیر ممکن است که نظریه‏ها صادق باشند و نتوان بدون اصلاحشان، حوزه‏ی آنها را به تمام طبیعت بسط داد. ولی اگر نظریه را خانواده‏ای از مدل‏ها بدانیم که دارای کفایت تجربی است، همیشه این امکان وجود دارد که تعداد زیادی نظریه داشته باشیم که هر یک از آنها دارای تعدادی مدل باشند و در حوزه‏ی کاربرد خود با یکدیگر کم و بیش تداخل داشته باشند. حال اگر به صدق نظریه‏ها معتقد نباشیم، آیا می‏توانیم بر این باور باشیم که همه‏ی این نظریه‏ها کفایت تجربی داشته باشند، ولی نتوان آنها را برای ترسیم تصویر واحدی از طبیعت با یکدیگر ترکیب کرد؟

ون فراسن موافق این مطلب نیست و می‏گوید: «به نظر من، آن تصور از علم که آن را مرکب از گروهی از این نظریه‏های جدا از یکدیگر می‏داند، واقعاً نامحتمل است، مگر در مفهوم بی‏ضرر فلسفی که طبق آن این امر اتفاق می‏افتد.» (تصویر علمی، ص86). در فعالیت علمی نمی‏توان از ترکیب نظریه‏ها با یکدیگر خودداری کرد؛ مثلاً اگر نظریه‏ی الکترومغناطیس و مکانیک را داشته باشیم، ولی نظریه‏ای نداشته باشیم که هم پدیده‏های مغناطیسی و هم پدیده‏های مکانیکی را تبیین کند، در مورد ذره‏ی باردار متحرک که دارای جرم قابل توجهی است، حرفی برای گفتن نداریم. حال اگر دو نظریه‏ی مذکور مدل مشترکی نداشته باشند که بر اساس آن، این دو نظریه به هم متصل شوند، یا باید منکر وجود پدیدارهایی از قبیل ذره‏ی باردار متحرک شویم که توسط هیچ یک از دو نظریه قابل بحث نیست، و یا نظریه‏ی نوینی به وجود آوریم که هر دو حوزه را پوشش دهد. در مورد فیزیولوژی نیز با همین مسئله مواجهیم و مثلاً باید برای محاسبه‏ی تأثیر وزن بر کشش ماهیچه‏های مختلف، نظریه‏ی گرانشی را به خدمت گیریم. نمی‏توان گفت که یک نظریه‏ی گرانشی برای فیزیولوژی ابداع می‏کنیم که با نظریه‏ی گرانشی حوزه‏ی ستاره‏شناسی متفاوت است؛ زیرا ممکن است با موقعیت‏های پیچیده‏تری مواجه شویم، مثلاً ممکن است بخواهیم در سطح ماه بر روی یک نفر تحقیقات فیزیولوژیک انجام دهیم، در این صورت، باید نظریه‏ای داشته باشیم که دربرگیرنده‏ی مکانیزم‏های بی‏جان و ارگانیزم‏های جان‏دار باشد که تحت شرایط جاذبه‏ی ماه می‏توانند به زندگی خود ادامه دهند.

البته در این‏جا یک مسئله باقی می‏ماند و آن این است که ما در عمل تعداد زیادی از «نظریه‏های کوچک» داریم که با یکدیگر تلفیق نشده‏اند؛ مثلاً فیزیولوژیست‏ها نیازی ندارند که محاسبات مکانیکی خود را بر اساس نسبیت اصلاح کنند؛ لذا فیلسوفان علم باید در مورد وجود این نظریه‏های کوچک که با یکدیگر ترکیب نمی‏شوند، نظریه‏ی دقیق‏تری ارائه دهند که مشکل یاد شده را نیز مرتفع کند. با وجود این به نظر ون فراسن «شکی نیست که آرمان کفایت تجربی از پیش نیازمند یکتاسازی موفقیت‏آمیز نظریه‏های کوچک برای دستیابی به نظریه‏های بزرگ‏تر است و فرایند یکتاسازی عمدتا عبارت است از تصحیح و نه اتصال.» (تصویر علمی، ص87).

5 . تبیین فلسفی روش شناسی علم

از دیگر مدافعان رئالیسم علمی ریچارد بوید است. او نقش نظریه‏ها را در طراحی آزمایش مورد تأکید قرار می‏دهد و معتقد است که این واقعیت فقط توسط رئالیسم علمی تبیین‏پذیر است. استدلال او برای اثبات مدعای خود دارای دو مرحله است: مرحله‏ی اول شامل کنار نهادن اصلی است که بوید آن را به آنتی‏رئالیست‏ها نسبت می‏دهد.

1. اگر دو نظریه دارای نتایج قیاسی مشاهده‏ای کاملاً یکسانی باشند، هر شاهدِ تجربیِ موافق یا مخالف یکی از آنها، شاهدی است با همان قوت در دفاع یا رد نظریه‏ی دیگر.

پذیرش این اصل می‏تواند به این نتیجه منجر شود که نظریه در ساختار آزمایش تأثیری ندارد (زیرا برای دو نظریه‏ی متفاوت می‏توان یک آزمایش ترتیب داد)؛ از این رو بوید با این اصل مخالف است و سعی در رد آن دارد. ون فراسن تلاش‏های بوید را ناکام می‏داند و علت این امر را تلقی نحوی و منطقی بوید از معادل بودن تجربی می‏داند.

مرحله‏ی دوم استدلال بوید عبارت است از اثبات رئالیسم علمی. برای این کار، او اصل دیگری را ذکر می‏کند و اظهار می‏نماید که همه‏ی فلاسفه این اصل را قبول دارند:

2. فرض کنید که یک اصل از اصول روش‏شناسی علمی در قابلیت اطمینان آن روش‏شناسی به معنای کمینه‏ای که در ذیل می‏آید سهیم باشد. عملکرد آن احتمال، این امر را که نتایج مشاهدتی نظریه‏های علمی پذیرفته شده (حداقل به طور تقریبی) صادق باشد افزایش می‏دهد. در این صورت وظیفه‏ی معرفت‏شناسی علمی، تبیین قابلیت اعتماد آن اصل است.

این اصل، خود در مورد اصول روش‏شناسی صحبت می‏کند. به نظر بوید، یکی از اصول سهیم در قابلیت اطمینان روش‏شناسی علمی، این است که نظریه‏ی پیشنهاد شده‏ی T باید به نحو تجربی تحت موقعیت‏هایی آزموده شود که نمایش‏دهنده‏ی حالاتی هستند که در آنها در پرتو اطلاعات جنبی⁽¹⁾ بیشترین احتمال برای شکست T وجود دارد (اگر اصولاً آن نظریه شکست‏پذیر باشد).

از نظر آنتی رئالیست‏ها، این اصل، فی نفسه، دارای اشکال نیست. اختلاف‏نظر آن‏جایی پیش می‏آید که درباره‏ی معنای «در پرتو اطلاعات جنبی» بحث شود. بوید این عبارت را چنین معنا می‏کند: «در پرتو معرفت نظری قابل دسترس». بوید برای روشن شدن مطلب از یک مثال استفاده می‏کند و مدعی است که مثال مذکور فقط توسط رئالیسم توجیه می‏شود؛ ولی ون فراسن، درمقابل، ادعا می‏کند که با دیدگاه تجربه‏گرایی سازنده نیز می‏توان مثال موردنظر را تبیین کرد.

مثال بوید درباره‏ی نظریه‏ای در شیمی و باکتری‏شناسی است: نظریه‏ی L بیان می‏کند که آنتی‏بیوتیک A تحت مکانیزم شیمیایی M، دیوارهای سلولی باکتری نوع C را در خود منحل می‏کند. از L به‏علاوه‏ی اطلاعات مناسب از شیمی و باکتری‏شناسی، فرمولی به‏دست می‏آید که متغیرهای آن عبارت‏اند از جمعیت باکتری C در یک محیط مشخص به عنوان تابعی از جمعیت اولیه‏ی آنها، مقدار مصرف⁽¹⁾ A و زمانی که سپری شده است تا باکتری در معرض Aقرار گیرد. اکنون دو حالت را در نظر می‏گیرم که در هر یک، یک نوع اطلاعات جنبی در اختیار داریم.

حالت اول: دارویی مشابه A شناخته شده است که از طریق حل دیواره‏های سلولیِ باکتری‏ها روی آنها اثر نمی‏گذارد، بلکه با مانع شدن از توسعه‏ی دیوارهای سلولی جدید پس از تقسیم سلولی، اثر خود را می‏گذارد. براساس این اطلاعات جنبی، لازم است مشخص کنیم که A به طریق حل دیواره‏های سلولی بر باکتری‏ها تأثیر می‏گذارد، نه به روش دیگر؛ از این رو، آزمون نظریه‏ی L باید به طریقی ترتیب داده شود که مشاهده‏ی جمعیت باکتری در مدتی بسیار کمتر از مدت زمان لازم برای تقسیم باکتری صورت گیرد (در صورتی که مقدار مصرف A طبق L برای کشتن بخش زیادی از باکتری‏ها در مدت زمان مذکور کافی باشد).

حالت دوم: می‏دانیم که باکتری‏های مورد نظر، مستعد تغییر ناگهانی هستند که در ساختار دیواره‏ی سلولی تأثیر می‏گذارند. این امر این امکان را افزایش می‏دهد که اگر مدت زمان، به اندازه‏ی کافی طولانی، و مقدار مصرف A به اندازه‏ی کافی کم باشد، مکانیزم مورد نظر نظریه‏ی L نتواند در بقا و عدم بقای سلول‏های تغییریافته که دیواره‏های آنها در مقابل Mمقاوم‏اند مؤثر باشد. آزمون نظریه در این حالت نیز باید با توجه به اطلاعات جنبی طراحی شود و یقینا این آزمون از آزمونی که در حالت اول ترتیب داده می‏شود، متفاوت است.

دیده می‏شود که اطلاعات جنبی در نحوه‏ی طراحی آزمایش نظریه، نقش رهنمونی دارند. بوید می‏افزاید: نکته آن است که یکی از معیارهای کفایت آزمون تجربی یک نظریه این است که باید در پرتو دانش نظری مورد دسترس، تحقیق شود که تحت کدام شرایط، آن دسته از ادعاهای علّی که توسط نظریه اظهار شده‏اند ممکن است خطا باشند. یا به دلیل مکانیزم‏های علّی جایگزین... که ممکن است به جای آن [دسته از مکانیزم‏هایی] که توسط نظریه عرضه شده‏اند عمل کنند [و با نظریه ناسازگار باشند] و یا به دلیل این‏که مکانیزم‏های مداخله‏کننده از جهاتی که نظریه پیش‏بینی نکرده است، برای نظریه لازم هستند (تصویر علمی، ص79ـ80). سپس اضافه می‏کند که تنها تبیین برای این اصل، مبتنی بر فهم رئالیستی نظریه‏های جنبیِ مربوط است. اگر هویات مشاهده‏ناپذیر نظریه‏های جنبی موجود نباشند و خواصی را که به آنها نسبت داده شده است دارا نباشند، نمی‏توانند مکانیزم‏هایی را ایجاد کنند که جایگزین مکانیزم‏های علّی نظریه باشد.

ون فراسن معتقد است که بوید علاوه بر این‏که باید یک تبیین قابل قبول از اصل مذکور عرضه کند، باید نشان دهد که تبیین‏های رقیب امکان‏پذیر نیستند. ولی بر اساس دیدگاه آنتی‏رئالیست‏ها می‏توان یک تبیین ارائه داد: با توجه به نظریه‏های جنبی موجود، باید آزمونی را طراحی کنیم که کفایت تجربی L (و نه نظریه‏های جنبی) را بیازماید. او نتیجه می‏گیرد که این استدلال بوید هم برای رد آنتی‏رئالیسم کافی نیست.

نتیجه

ون فراسن با پاسخ دادن به انتقادات رئالیست‏ها به دیدگاه‏های آنتی‏رئالیست‏ها، دیدگاه آنتی‏رئالیستی خود (تجربه‏گرایی قایل به برساختن) را که یکی از مهم‏ترین دیدگاه‏های آنتی‏رئالیستی در فلسفه‏ی علم است بسط می‏دهد. او معتقد است هرچند نمی‏توان تمایز قاطعی بین امور مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر رسم کرد، باید به این تمایز قایل بود. او سپس بر اساس این تمایز، مفهوم کفایت تجربی⁽¹⁾ را تعریف می‏کند: یک نظریه هنگامی کفایت تجربی دارد که آنچه درباره‏ی اشیا و وقایع مشاهده‏پذیر می‏گوید، درست باشد، یا به تعبیر دیگر، پدیدارها را نجات دهد. از نظر ون فراسن بعد معرفتیِ پذیرش یک نظریه عبارت است از کفایت تجربی آن، ولی پذیرش نظریه فقط دارای بعد معرفتی نیست و جنبه‏های عمل‏گرایانه نیز در آن دخالت دارند. او سپس تبیینی از پیشرفت علم ارائه می‏دهد که مستلزم اعتقاد به رئالیسم علمی نیست.آرای ون فراسن در زمینه‏های یادشده، در کتاب تصویر علمی منعکس شده است. این کتاب پس از انتشار توجه بسیاری از فلاسفه‏ی علم را به خود جلب کرده و مطالب فراوانی در کتب و مجلات مختلف در رد یا قبول آرای عرضه شده در آن نوشته شده است؛ ولی پرداختن به آن، هرچند به منظور آشنایی اهل اندیشه با یکی از مهم‏ترین دیدگاه‏های عرضه شده در فلسفه‏ی علم ضروری است، از حوصله‏ی این مقاله خارج است و نیازمند مجالی فراخ‏تر است که امید است به زودی فراهم آید.

پی‏نوشت

* باس‏سباستین ون فراسن یکی از فیلسوفان نامدار معاصر است. او در 5 آوریل 1941 در هلند به دنیا آمد، در سال 1966 مدرک دکترای فلسفه را از دانشگاه پیتزبورگ اخذ کرد و در سال 1982 به درجه‏ی استادی فلسفه در دانشگاه پرینسون رسید. ون فراسن علاوه بر فعالیت‏های دانشگاهی، با بسیاری از مجلات و انجمن‏های علمی همکاری دارد و در دانشگاه‏های ییل، تورنتو، کالیفرنیای شمالی و... به تدریس پرداخته است.

او تلاش نمود پروژه‏ی تحقیقاتی خود را به چند جزء اصلی تقسیم و به مرور این اجزا را تبیین کند. بیشترین تلاش فکری ون‏فراسن پرداختن به سؤال‏های فلسفی درباره‏ی خود فلسفه است. محوری‏ترین سؤالی که فکر این اندیشمند را به خود مشغول کرده این است که «تجربه‏گرایی چیست و چه می‏تواند باشد؟».

بسیاری از کارهای فلسفی او به حوزه‏ی فلسفه‏ی علم و فلسفه‏ی منطق اختصاص دارد و گاهی نیز به حوزه‏ی فلسفه‏ی ادبیات و ارتباط بین هنر، ادبیات و علم سرکشی نموده است. او در تلاش است تا به دیدگاهی بدون تناقض در باب همه‏چیز دست یابد.

ون فراسن تألیفات زیادی خصوصا درباره‏ی فلسفه دارد که بدین‏قرارند:

مقدمه‏ای بر فلسفه‏ی زمان و فضا (An Intruduction to the Philosophy of Time and Space)، تصویر علمی (The Scientific Image)، قوانین و تقارن (Laws and Symmetry)، مکانیک کوانتومی: یک دیدگاه تجربه‏گرایانه(Quantum Mechanics: An Empiricist View) ، شیوه برخورد تجربی (The Empirical Stance).

Boyd, R. (1983) On the Current Status of Scientific Realism in the Philosophy of Science.

Clarke - Steve (2001): "Defensible Territory for Entity Realism", the British Journal for the philosophy of science, Academic Research Library Pg. 701.

Magnus , PD - Callender, Craig, (2000)" Realist Ennui and the Base Rate Fallacy", philasophy of science. chicago: Jul 2004. Vol 71, iss. 3; pg. 320, 19pgs.

Healey- Richard [2001], "A Novel Defense of scientific Realism." Mind, Academic Research Library. Pg.777.

Hooker. CA (1996). "The scientific Realism of Rom Harre". the British Journal for the philosophy of science. P.777.

Ladyman, James (1999). "A Novel Defense of scientific Realism''''. the British Journal for the philosophy of science. p.647.

Ladyman, James (1999). A Novel Defense of scientific Realism'''', the British Journal for the philosophy of sceince. Mar 1999; 50,1.

Ladyman, J. (et. Al) (1997). "A Defence of Van Fraassen''''s Critigue of Abductive Inference: Reply to Psillos. "The Philosophical Quarterly, Vol.47, No.188.

Ladyman, James. (2000). "What''''s Really wrong constructive Empiricism? Van Fraassen''''s and the Mataphysics of Modality", the British Journal for the philosophy of science. 51. 837-856.

Leplin, J. (1984). Scientific Readlism, The University of California Press.

McMullin-Ernan (2003). "Van Fraassen''''s unappreciated Realism". philosophy of science, P.455

ul.

 Page, James (2000). "studies in scientific Realism", The British Jaurnal for the philosophy of science, Academic Research Library. p.957.

Psillos, S.(1996). "On Van Fraassen''''s Critique of Abductive Reasoning". The Philosophical Quarterly, Vol. 46, No. 182.

Van Fraassen. B.C (2003). on Mc Mullin''''s appreciation of Realism concerning the sciences". philisophy of science. Academic Research Library. p.479.

Vatsis-Loannis (2003). "Critical scientific Realism", philosophy of science. Academic Research Library. p.444.

Vatsis-Loannis. "The scientific Realism De bate".

Van Fraassen, B.C. [1980] The Scientific Image. Oxford University Press

آشنایی عمیق ون‏فراسن⁽¹⁾ با تاریخچه‏ی منازعات میان واقع‏گرایان و ضدواقع‏گرایان و توانایی و تسلط وی بر مباحث فلسفی موجب شده او آرای خود را با پختگی بیشتری نسبت به سایر فیلسوفان ضدواقع‏گرا ارائه دهد و به دفاعی فیلسوفانه از ضدواقع‏گرایی بپرارائه دهد و به دفاعی فیلسوفانه از ضدواقع‏گرایی بپردازد. وی در کتاب تصویر علمی⁽²⁾ پس از ارائه‏ی مقدمه‏ای درباره‏ی سابقه‏ی تاریخی بحث، با توجه به مشکلات تجربه‏گرایان پیشین، از خود سؤال می‏کند که امروزه یک تجربه‏گرای شائق⁽³⁾ با چه مسائلی مواجه است و اگر بنا باشد به فلسفه‏ی علم بپردازد، «چه نوع شروح فلسفی از هدف و ساختار علم ممکن است.» (1980، ص2).

وی در فلسفه‏ی علم دو زمینه‏ی پژوهشی متفاوت را دنبال می‏کند: زمینه‏ی اول به پژوهش‏هایی درباره‏ی ساختار نظریه‏ها نظر دارد و به پرسش‏هایی نظیر «ساختار یک نظریه چگونه است؟» می‏پردازد. زمینه‏ی دوم به رابطه‏ی نظریه با عالَم و نیز رابطه‏ی نظریه با استفاده کننده از آن مربوط می‏شود؛ به این صورت که رابطه‏ی نظریه با عالَم چگونه است و یک دانشمند در چه صورتی یک نظریه را می‏پذیرد.

1. معرفی

ون فراسن برای پاسخ به پرسش‏های فوق، لازم می‏بیند موضع یک واقع‏گرای علمی را نیز در این باره مشخص کند. به این منظور، ابتدا تعریفی از واقع‏گرایی علمی عرضه می‏کند تا مشخص شود با چه تفکّری به مقابله برخاسته است و چه قرائتی از واقع‏گرایی موردنظر اوست. به عقیده‏ی او واقع‏گرایان بر این باورند که نظریه‏ی علمی «تصویری که از عالَم ارائه می‏دهند، تصویری درست و حقیقی است، به جزئیات آن وفادار است و هویاتی که در علم مفروض گرفته می‏شود واقعاً وجود دارند و پیشرفت‏های علم [حاصل] اکتشافات است، نه جعل و ابداع.» (1980، ص7-6).

و سرانجام با تعدیل‏هایی می‏افزاید: «هدف علم ارائه‏ی گزارش لفظاً صادقی است از چگونگی عالَم، به کمک نظریه‏هایش؛ و پذیرش یک نظریه متضمن این باور است که آن [نظریه] صادق است.» (1980، ص8). وی این تعریف را حداقلی و ضعیف می‏داند؛چرا که ادعایی را به واقع‏گرایان نسبت می‏دهد که اکثریت واقع‏گرایان پذیرای آن هستند (1980، ص8).

ون فراسن معتقداست که باید از نظریه‏ها تفسیر لفظی ارائه کرد و چنین تفسیری لفظی از نظریه‏ها را منحصر به واقع‏گرایان نمی‏داند. تأکید وی بر واژه‏ی «لفظاً» از آن جهت است که نشان دهد تفسیرهای پوزیتیویستی از نظریه‏ها مورد قبول او نیست. مطابق تفسیرهای پوزیتیویستی، بخش‏های مشاهده‏ناپذیر نظریه‏ها را نباید براساس ظاهر عبارات فهمید و از آنها تفسیری لفظی عرضه کرد. اما ون‏فراسن معتقد است عبارات نظریه‏ها را نباید به صورت تمثیلی، نمادین و استعاری مورد توجه قرار داد. بلکه باید ظاهر عبارات را بدون تأویل در نظر گرفت؛ مثلاً اگر در یک نظریه‏ی علمی گفته می‏شود در عالم هویات مشاهده‏ناپذیر و با خواص معینی به نام الکترون وجود دارد، باید این ادعا را همان‏گونه که از ظاهر عبارات برمی‏آید فهمید و نباید در پی تحویل هویت مشاهده‏ناپذیر الکترون به امور مشاهده‏پذیر بود.

از نتایج چنین تفسیر لفظی‏ای می‏توان به سه مورد اشاره کرد: اول این‏که تمام گزاره‏های علمی، اعم از مشاهده‏ای و نظری قابل صدق و کذب‏اند. دوم این‏که دو نظریه با نتایج مشاهده‏ای یکسان، اما با محتوای نظریِ مختلف، با هم متفاوت‏اند. این دو نتیجه، رهیافت ون فراسن را به‏طور مشخص از پوزیتیویست‏های منطقی⁽¹⁾ و قایلین به اصالت قرارداد⁽²⁾ و ابزارگرایان⁽³⁾ جدا می‏سازد.

اما باید توجه داشت که هرچند ون‏فراسن برای بخش‏های نظری و مشاهده‏ناپذیر نظریه‏ها ثبوتاً امکان صدق و کذب قایل است، اما اثباتاً نسبت به صدق و کذب واقعی آنها موضعی لاادری اتخاذ می‏کند و خود را صرفاً به نتایج مشاهده‏پذیر نظریه‏ها ملتزم می‏کند. از همین روست که او را تجربه‏گرا و ابزارگرایی در تراز بالاتر می‏دانند.

نتیجه‏ی سوم تفسیر لفظی، صرفاً به نحوه‏ی فهم ما از نظریه‏ها برمی‏گردد، مستقل از چگونگی دیدگاه شناختی ما نسبت به آنها و هدف از ارائه‏ی آنها؛ یعنی میان قول به تفسیر لفظی نظریه‏ها و واقع‏گرایی ملازمت وجود ندارد. به عبارتی، اگر ما پذیرفتیم که علم را باید به صورت تفسیر زبانی و لفظی فهمید، هنوز لزومی ندارد بپذیریم نظریه‏های موفق صادق‏اند و یا هویاتی که فرض می‏کنیم، واقعا وجود دارند، بلکه می‏توانیم بگوییم: «هدف علم ارائه‏ی نظریه‏هایی است که کفایت تجربی داشته باشند و پذیرش یک نظریه به‏عنوان یک باور، فقط متضمن این‏است که به‏لحاظ تجربی کفایت⁽¹⁾دارد.» (1980، ص8)

1ـ1. ساختار نظریه‏های علمی

تا دهه‏ی 1970 رویکرد پوزیتیویست‏های منطقی به ساختار نظریه‏های علمی، با عنوان رویکرد نحوی⁽²⁾ و اصطلاحاً رویکرد رایج، پذیرش عام یافته بود. این رویکرد با اصل تحقیق‏پذیری⁽³⁾ ارتباط تنگاتنگی دارد. براساس اصل تحقیق‏پذیری، فقط گزاره های تجربی قابل صدق و کذب‏اند؛ علاوه بر این، چنین گزاره‏هایی واجد معنا هم هستند؛ به عبارت دیگر، اگر نتوان شرایط صدق تجربی گزاره‏ای را مشخص کرد، آن گزاره فاقد معناست. از طرف دیگر، در نظریه‏های علمی علاوه بر گزاره‏های مشاهده‏ای و تجربی، گزاره‏هایی وجود دارند که به این معیار تن نمی‏دهند، مانند گزاره‏هایی که به صورت قوانین کلی‏اند و یا در آنها از واژه‏هایی استفاده شده که از سنخ واژه‏های مشاهده‏ای نیست و اصطلاحاً به آنها گزاره‏های نظری می‏گویند. پوزیتیویست‏های منطقی متوجه شدند که نمی‏توانند این دسته از گزاره‏های علمی را مانند متافیزیک از دم تیغ تحقیق‏پذیری بگذرانند و باید راه چاره‏ای بیندیشند. رهیافت نحوی، حاصل این چاره‏اندیشی بود.

مطابق این رهیافت، در زبان علم سه دسته واژگان وجود دارند: دسته‏ی اول واژگان مشاهده‏ای‏اند که به اعیان فیزیکی و هویات مشاهده‏پذیر ارجاع می‏کنند. گزاره‏هایی که در آنها فقط از این دسته واژه‏ها استفاده شده است، گزاره‏های مشاهده‏ای نامیده می‏شوند. دسته‏ی دوم واژه‏های نظری‏اند که به هویات مشاهده‏ناپذیر دلالت دارند. گزاره‏های واجد این نوع واژه‏ها، گزاره‏های نظری‏اند. دسته‏ی سوم واژه‏های منطقی‏اند که شامل واژه‏های ریاضی محض نیز می‏شوند. این واژه‏ها یا برای برقراری رابطه میان دو دسته واژه‏ی دیگر مورد استفاده قرار می‏گیرند و یا گزاره‏هایی صرفا منطقی می‏سازند که از جمله همانگویی‏ها⁽⁴⁾ است و چیزی به محتوای نظریه نمی‏افزاید. نام نحوی هم از اینجهت بر این رویکرد نهاده شده است که روابط گزاره‏ها را به صورت نحوی بررسی می‏کند.

ساختار نظریه‏ها به صورت نظام اصل موضوعی یا اکسیوماتیک است که در رأس نظریه تعدادی اصول موضوعه در قالب کلی‏ترین تعمیم‏ها (با استفاده از واژه‏ها و گزاره‏های نظری) وجود دارد. در ذیل نظریه، نتایج مشاهده‏ای در قالب پیش‏بینی‏ها به چشم می‏خورند. پیش‏بینی‏ها از اصول موضوعه به نحو قیاسی استنتاج می‏شوند. حدّ فاصل میان اصول موضوعه و پیش‏بینی‏ها را قواعد تناظر⁽¹⁾ پر کرده است که از یک سو واژه‏های نظری در آن‏ها وجود دارد و از سوی دیگر واژه‏های مشاهده‏ای؛ مانند «درجه حرارت یک گاز متناسب است با میانگین انرژی جنبشی مولکول‏های آن». البته نباید تصور کرد این گزاره‏ها به منزله‏ی تعاریفی برای واژه‏های نظری‏اند (ر.ک: کارناپ، 1373، ص337ـ407). بلکه وظیفه‏ی آنها فقط برقراری رابطه میان بخش‏های نظری و بخش‏های مشاهده‏ای نظریه است.

در هر نظریه، گزاره‏های مشاهده‏ای و پیش‏بینی‏های آن احتمال صدق و کذب دارند، در حالی که اصول موضوعه و گزاره‏های نظری قابل صدق و کذب نیستند و صرفاً ابزارهایی برای اقتصاد در فکر یا تسهیل در محاسبات محسوب می‏شوند. همین امر موجب می‏شود که نتوان نسبت صدق و کذب به کل نظریه داد.

علی‏رغم این‏که رویکرد نحوی به ساختار نظریه‏های علمی، زاییده‏ی مشکلات پوزیتیویسم منطقی بود، امّا استفاده از آن به این گروه محدود و منحصر نماند. در این میان واقع‏گرایان نیز نظریه‏ها را اصل موضوعی می‏دانستند، با این تفاوت که برای بخش‏های نظری نظریه و درنتیجه، برای کل نظریه شأن معرفتی قایل شدند.

اما به تدریج برخی اشکالات این رویکرد نمایان شد؛ مانند این‏که امکان تفکیک جدی و قاطع میان واژه‏های مشاهده‏ای و نظری وجود ندارد و می‏توان هر مفهوم نظری را با تعابیری مشاهده‏ای و به نحو سلبی بیان کرد.(1) هم‏چنین گرانبار بودن زبان از نظریه‏ها⁽²⁾ این مرزبندی را مخدوش‏تر و بی‏اعتبارتر ساخت.(2)

اشکال دیگر این رویکرد این است که با کمترین تغییری در ساخت زبانیِ قواعد تناظر، نظریه‏ی جدیدی به دست می‏آید، در حالی که در واقع نظریه‏ی جدیدی در کار   نیست؛ مانند تفاسیر همیلتونی و لاگرانژی از نظریه‏ی نیوتن.

این اشکالات و نظایر آن سبب شد که از دهه‏ی 70 به بعد تغییری در رهیافت رایج به وجود آید و رهیافت سمانتیک (معنایی) وارد عرصه شود. در این رهیافت علاوه بر توصیف مناسب‏تر نظریه‏ها، تقسیم‏بندی واژه‏ها به مشاهده‏ای و نظری وجود ندارد و نظریه‏ها صرفاً ساختارهای زبانی به شمار نمی‏آیند. در عوض زبان مدل‏ها مورد تأکید قرار می‏گیرند. ون‏فراسن نیز رویکرد جدید را می‏پذیرد و از آن‏جا که نظام‏های اصل موضوعی جدید متأثر از هندسه است، با ارائه‏ی مثالی از هندسه این دیدگاه را شرح می‏دهد. اصول موضوعه‏ی زیر را در نظر بگیرید:

A0: حداقل یک خط وجود دارد.

A1: برای هردو خط حداکثر یک نقطه وجود دارد که بر روی هردو قرار دارد.

A2: برای هردو نقطه فقط یک خط وجود دارد که از هر دو بگذرد.

A3: در هر خط حداقل دو نقطه وجود دارد.

A4: فقط تعداد متناهی نقطه وجود دارد.

A5: بر روی هر خط تعداد نامتناهی نقطه قرار دارد.

در این‏جا می‏توان سه نظریه‏ی متفاوت داشت: T0 شامل اصول موضوعه‏ی A1 ـ A3، T1 شامل T0 به اضافه‏ی A4 و T2شامل T0 به اضافه‏ی A5.

در این‏جا برخی خواص و روابط منطقی را می‏توان به‏سهولت مشاهده کرد؛ مثلاً در هر سه، سازگاری منطقی وجود دارد. یا این‏که T1 و T2 با یکدیگر ناسازگارند. T1و T2 به T0دلالت دارند و هر قضیه‏ای که به T0 مربوط باشد، به T1 و T2 هم متعلق است.

اما به‏گونه‏ای دیگر هم می‏توان به این نظریه نگریست. همان‏طور که در شکل دیده می‏شود، ما فقط هفت نقطه داریم؛ یعنی: A, B, C, D, E, F, G؛ و نیز فقط هفت خط: سه ضلع مثلث، سه ارتفاع نظیر هر ضلع و دایره‏ی محاطی. در این شکل اصول موضوعه A4-A1 صدق می‏کند. به چنین ساختاری که تمام اصول موضوعه در آن صدق کند و آن اصول را برآورده سازد، مدلی برای آن نظریه می‏گویند؛ بنابراین مدلی که نظریه‏ی T1 را نشان می‏دهد نظریه‏ی T0 را هم نمایش خواهد داد. اصطلاحا گفته می‏شود این دو نظریه با هم هم‏ریخت یا ایزومورف⁽¹⁾ هستند. اما این مدل، نظریه‏ی T2 را نشان نمی‏دهد، ولی می‏توان گفت که T1بخشی از T2(یعنی T0) را نمایش می‏دهد. در این حالت گفته می‏شود ساختار اولی با بخشی از ساختار دومی هم‏ریخت است.

این‏گونه نتایج به کمک منطق صوری و با دستکاری علایم حاصل می‏شوند. این یک نمونه رهیافت نحوی است.

A

F E

G

BDC

ون‏فراسن مثال دیگری از فیزیک می‏زند. در مدل ریاضی نظریه‏ی نیوتنی، اجسام در مکان مطلق قرار دارند و نسبت به آن حرکت مطلق دارند. مرکز منظومه‏ی شمسی در مکان مطلق ساکن است. البته اگر فرض هم می‏کردیم که با سرعت ثابت V در حرکت است، نتایج مشاهده‏ای تفاوتی نمی‏کرد؛ زیرا مقدار ثابت سرعت V به همه‏ی سرعت‏ها افزوده می‏شد؛ بنابراین اگر نظریه‏ی نیوتن را TNبنامیم، TN(V) نظریه‏ی نیوتن به اضافه‏ی فرض حرکت منظومه‏ی شمسی با سرعت V است. نیوتن خود معتقد است TN(0) با حرکت ظاهر و نسبی و واقعی در عالم سازگار است. با این حساب، تمام TN(V)ها با حرکات مشهود در عالم سازگارند و با TN(0) هم‏ریخت‏اند.

این رهیافت مانند رهیافت نحوی، هم در میان واقع‏گرایان(3) و هم در میان ضد واقع‏گرایان طرفدارانی دارد و نسبت به این دو تفسیر از رابطه‏ی نظریه‏ها با عالم وضعیت یکسانی دارد.

2ـ1. رابطه‏ی نظریه‏ها با عالم

با توجه به رهیافت سمانتیک به ساختار نظریه‏های علمی باید دید معنای کفایت تجربی تئوری ها چیست. از نظر ون‏فراسن زمانی که نیوتن مدل مکانیکی خود را عرضه کرد، برای نظریه‏ی خود ادعای کفایت تجربی می‏کرد. وی مدلی برای آن فرض می‏گیرد که تمام پدیدارها و حرکات آنها با آن مدل هم‏ریخت و یکسان است. البته نیوتن علاوه بر پدیدارها به امور ماورای پدیداری هم، مانند مکان مطلق، نظر دارد و معتقد است هرچند مرکز جرم منظومه‏ی شمسی نسبت به مکان مطلق ساکن است، اما اگر با سرعتی ثابت هم در حرکت بود، باز در وضع پدیدارها تفاوتی ایجاد نمی‏شد. پس اگر TN(O) همه‏ی پدیدارها را پوشش می‏دهد و دارای کفایت تجربی است، TN(V) هم دارای کفایت تجربی خواهد بود و با بخش‏های مشاهده‏پذیر هم‏ریخت و ایزومورف است. اما صدق نظریه‏ها عبارت است از این‏که تنها یکی از مدل‏های نظریه، عالم را به‏درستی و از هر جهت نمایش دهد و از میان همه‏ی عوالم ممکن، تنها یکی با عالم واقعی هم‏ریخت باشد.

از نظر ون‏فراسن برابری تجربی⁽¹⁾ یکی از بزنگاه‏هایی است که تفاوت تجربه‏گرایی برسازنده⁽²⁾ را با واقع‏گرایی مشخص می‏کند. از نظر یک تجربه‏گرا اگر چند تئوری دارای برابری تجربی باشند، از همه می‏توان یکسان استفاده کرد و برای انتخاب، امتیازات غیرشناختی دخیل خواهد بود؛ ولی یک واقع‏گرا چون به جای کفایت تجربی به صدق نظر دارد نمی‏تواند همه‏ی آنها را درست بداند و لذا دچار مشکل می‏شود. این امتیاز تجربه‏گرایی در رهیافت سمانتیک نسبت به رهیافت نحوی بهتر معنای خود را می‏یابد. در واقع با رهیافت نحوی، برابری تجربی نظریه‏ها و درنتیجه، تفاوت صدق و کفایت تجربی از دست می‏رود؛ زیرا مثلا اگر از مکان مطلق تعریفی برحسب واژه‏های مشاهده‏ای و به نحو سلبی به دست دهیم TN(O)و TN(E) (نظریه‏ی نیوتنی بدون فرض مکان مطلق) برابری تجربی نخواهند داشت. دیگر این‏که، چون با تقسیم واژه‏ها به مشاهده‏ای و نظری نمی‏توان بخش‏های مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر عالم را از هم جدا کرد، منظور از برابری تجربی روشن نمی‏شود و درنتیجه، تفاوت صدق و کفایت تجربی به خوبی آشکار نخواهد شد (1980، ص55).

3ـ1. مشاهده‏پذیری

برای تعیین محدوده‏ی امور مشاهده‏پذیر، باید دید به چه هویتی مشاهده‏پذیر می‏گویند.

 به عقیده‏ی ون‏فراسن «هویتی مشاهده‏پذیر است که شرایطی وجود داشته باشد، که تحت آن شرایط ما آن را مشاهده کنیم» (1980، ص16).

برای مثال، ون‏فراسن مشاهده‏ی اقمار مشتری را مورد واضح مشاهده می‏داند؛ چرا که اگر فضانوردان به آن نزدیک شوند، آن را مشاهده خواهند کرد؛ نه این‏که مشاهده با چشم غیرمسلح و به کمک تلسکوپ هردو مشاهده است. وی معتقد است اگر مشاهده با ابزار را هم مشاهده بدانیم، در این صورت، باید ردّ ذرات در اتاق ابر هم مشاهده تلقّی شود. در صورتی که آنچه در اتاق ابر دیده می‏شود، مسیر عبور ذره است نه خود ذره. به بیان دیگر وجود ذره در اتاق ابر آشکارسازی⁽¹⁾ نمی‏شود و نباید ردّ این ذرات را با ردّ هواپیمای جت مقایسه کرد. به این ترتیب، ون‏فراسن استدلال اول ماکسول (1952) را مبنی بر این‏که تعیین حد فاصل میان امور مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر امری دل‏بخواهی است، رد می‏کند. ماکسول معتقد است نوعی پیوستگی میان مشاهده از پشت پنجره، به وسیله‏ی عینک، دوربین، میکروسکوپ‏های ضعیف و میکروسکوپ‏های قوی وجود دارد؛ چرا که چیزی که از پشت یک پنجره می‏توان دید، بدون بازکردن آن هم قابل دیدن است، یا آنچه از طریق تلسکوپ می‏توان دید از نزدیک هم امکان‏پذیر است.

ون‏فراسن استدلال دوم ماکسول مبنی بر مفهوم «علی‏الاصول مشاهده‏پذیر»⁽²⁾ را نیز رد می‏کند. مطابق این استدلال، مشاهده‏پذیر چیزی است که علی‏الاصول بتوان آن را مشاهده کرد و مشاهده‏ناپذیر چیزی است که اصلاً قابل مشاهده نیست؛ بنابراین اگر چیزی فراتر یا فروتر از حواس و قوای ادراکی ما باشد، مشاهده‏پذیر است. اما از نظر ون‏فراسن دستگاه ادراکی ما، از دیدگاه فیزیکی، نوعی خاص از ابزارهای اندازه‏گیری با محدودیت‏های خاص خود است و مشاهده‏پذیر چیزی است که با توجه به این توانایی‏ها و محدودیت‏ها مشاهده‏پذیر باشد. بنابراین، فرض انسان یا شبه انسانی که مجهز به آلات و ادواتی برای مشاهده باشد و یا توانایی‏های فوق بشری داشته باشد، از بحث خارج است (1980، ص17).

هم‏چنین وی بین «مشاهده»⁽³⁾ و «مشاهده‏ی این‏که»⁽⁴⁾ فرق می‏گذارد. ممکن است قطعه‏ی الماسی را بتوانیم بدون ابزار مشاهده کنیم و طبق نظریه‏های علمیِ پذیرفته شده  این قطعه یک مولکول مستقل به حساب آید، اما نباید مدعی شد که مولکول مشاهده‏پذیر است؛ زیرا هرچند الماس مشاهده می‏شود، امّا این‏که چه چیزی مشاهده می‏شود، کاملاً وابسته به نظریه‏ها و متکی به چارچوب مفهومی آنهاست.

از آن‏جا که ون فراسن تجربه‏گراست، مشاهده‏پذیری را امری مستقل و غیروابسته به نظریه‏ها می‏داند. وی معتقد است این مفهوم پیشاپیش و مقدم بر پذیرش نظریه‏ها باید روشن باشد وگرنه گرفتار دور باطل خواهیم شد (1980، ص57)؛ زیرا از یک سو نظریه‏هایی را باید پذیرفت که درخصوص بخش‏های مشاهده‏پذیر عالم، احکام صادقی دارند و بنابراین پیش از پذیرش نظریه این بخش‏ها باید مشخص شده باشند، و از سوی دیگر، پذیرش نظریه‏ها معین می‏کند چه بخش‏هایی مشاهده‏پذیر است.

نکته‏ی آخر این‏که تعیین حد فاصل مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر نه برعهده‏ی زبان و نه برعهده‏ی تحلیل فلسفی (1980، ص71) که بر عهده‏ی علم تجربی است و «این مسئله‏ای تابعی است از امور واقع درباره‏ی ما به منزله‏ی ارگانیسم هایی در عالم...» (همان، ص57ـ58)

4ـ1. پذیرش نظریه‏ها

می‏توان علل و عواملی که دانشمند را به پذیرش یک نظریه وامی‏دارد به دو دسته تقسیم کرد: آنچه در بعد شناختی تأثیرگذار است و آنچه در بعد عمل‏گرایانه مؤثر است. تنها عامل شناختی مؤثر از نظر ون‏فراسن و یک تجربه‏گرای برسازنده کفایت تجربی است؛ در حالی که یک واقع‏گرا صدق را عامل مؤثر می‏داند و پذیرش نظریه را مستلزم باور به آن می‏داند. اما چه کفایت تجربی را عامل مؤثر و امتیاز نظریه بدانیم و چه صدق را، از سطح داده‏های تجربی فراتر رفته‏ایم و «در هر دو حالت خود را به مخاطره افکنده‏ایم. کفایت تجربی از هرچه ما در هر زمانی می‏توانیم بشناسیم فراتر می‏رود... با وجود این باز هم تفاوتی [میان صدق و کفایت تجربی] وجود دارد؛ ادعای کفایت تجربی بسیار ضعیف‏تر از ادعای صدق است و خودداری از پذیرش صدق ما را از متافیزیک نجات می‏دهد.» (1980، ص68ـ69).

اما بعد عمل‏گرایانه؛ ون‏فراسن بسیاری از امتیازات دیگر، نظیر بساطت، حوزه‏ی پوشش وسیع، متحد کردن پدیدارهای کاملاً متفاوتی که تا آن زمان در نظریه‏های مختلف بررسی می‏شدند و سرانجام قدرت تبیین‏کنندگی را جزء امتیازات عمل‏گرایانه قرار می‏دهد؛ یعنی شخص دانشمند با توجه به خصوصیات فردی و زمینه‏ی علمی ـ فرهنگی‏اش برخی از این امتیازات را بر برخی دیگر ترجیح می‏دهد. «این دسته از امتیازات نمی‏توانند به نحو عقلانی دیدگاه‏ها و تصمیمات شناختی دانشمند را هدایت کنند» (1980، ص87) و باید توجه داشت که این امتیازات، مستقل از مسئله‏ی صدق، تنها دلایلی را برای ترجیح یک نظریه ارائه می‏دهند (1980، ص88).

به نظر ون فراسن، واقع‏گرایان بیش از حد به قدرت تبیین‏کنندگی بها می‏دهند و ارزش آن را بالاتر از همه می‏دانند؛ چراکه همیشه دلیلی برای شک کردن در مورد کفایت تجربی نظریه‏ها وجود دارد و دانشمند به دنبال تبیین، به منزله‏ی عاملی اطمینان‏بخش است. اما تبیین فی نفسه ارزشمند نیست و امتیاز معجزه‏آسایی به حساب نمی‏آید، بلکه همین که برخی محاسن از جمله سادگی، یکپارچگی و احتمالاً کفایت تجربی بیشتر در کار باشد، یک تبیین خوب حاصل شده است (1980، 94-93).

بر همین اساس است که ون‏فراسن یکی از دلایل اصلی(4) در تأیید واقع‏گرایی، یعنی «استدلال براساس بهترین تبیین» را رد می‏کند. صورت ساده‏ی این برهان چنین است: فرض کنید پدیده‏ی E وجود دارد و برای تبیین آن چند فرضیه موجود است. بر طبق این استدلال، اگر یکی از این فرضیه‏ها بهتر از بقیه E را تبیین کند، آن‏گاه نتیجه می‏گیریم این فرضیه صادق است. از نظر ون‏فراسن این استدلال بر مقدمه‏ی دیگری متکی است و آن این‏که هر نظمی در عالم نیازمند تبیین است و این سخن درست همان چیزی است که واقع‏گرا را از غیر آن متمایز می‏کند؛ یعنی پذیرش این استدلال منوط به پذیرش واقع‏گرایی علمی است، حال آن که خود این استدلال برای نشان دادن درستی آن اقامه شده است. بنابراین این استدلال دوری است و واقع‏گرایان نمی توانند به آن متوسل شوند.

2. نقد و بررسی

دانستیم که ون‏فراسن به عنوان یک ضد واقع‏گرا، رهیافت خود را در مقابل واقع‏گرایی عرضه کرده، اما از آن‏جا که او منکر وجود هویات مشاهده‏ناپذیر نیست و نسبت به آنها موضع لاادری اتخاذ کرده است، حتی اعتقاد دارد ممکن است آنها وجود داشته باشند؛ بنابراین نمی‏توان او را یک ضدواقع‏گرای هستی‏شناختی⁽¹⁾ دانست و نیز از آن‏جا که با قبول تفسیر لفظی نظریه‏ها پذیرفته است که امکان اتصاف همه‏ی گزاره‏های علمی به صدق و کذب وجود دارد، نمی‏توان او را یک ضد واقع‏گرای معناشناختی⁽²⁾ دانست و فقط از آن‏جا که شناخت هویات مشاهده‏ناپذیر را ورای معرفت تجربی ما می‏داند، و امکان کسب معرفت درخصوص این حوزه و یا موجه‏سازی آن را رد می‏کند، می‏توان وی را در زمره‏ی ضدواقع‏گرایان معرفت‏شناختی⁽³⁾ قلمداد کرد.

1ـ2. رهیافت نحوی یا سمانیتک

در این که رهیافت نحوی با مشکلات جدّی مواجه است بحثی نیست؛ اما آیا رهیافت سمانتیک به‏تنهایی کفایت می‏کند؟ همان‏طور که پیش‏تر توضیح داده شد، رهیافت سمانتیک به آنچه در واقع در علم می‏گذرد، بسیار نزدیک است؛ اما باید به این نکته نیز توجه کرد که به هر حال باید نظریه‏ها را به زبان گزاره بیان کرد. در این میان بهره‏گیری از روابط منطقی در یک نظام اصل موضوعی، نه‏تنها می‏تواند در تحلیل و ارزیابی نظریه‏ها به فیلسوف علم کمک کند، بلکه احیاناً می‏تواند نتایج مفیدی جهت بسط و تکمیل نظریه‏ها به دانشمندان ارائه دهد. بنابراین، رهیافت نحوی می‏تواند مکمل رهیافت سمانتیک باشد. در این میان تفاوتی بین واقع‏گرا و ضدواقع‏گرا در استفاده از آنها وجود ندارد و تفاوت تنها در نحوه‏ی تفسیر نظریه‏ها، یعنی در مرحله‏ی رابطه‏ی مدل‏ها با عالم، ظاهر می‏گردد.(5)

2ـ2. رابطه‏ی نظریه‏ها با عالَم

ون‏فراسن معتقد است نمی‏توان ارزش صدق زیرساخت‏های مشاهده‏ناپذیر نظریه‏ها را تعیین کرد و فقط درباره‏ی درستی زیرساخت‏های تجربی و مشاهده‏پذیر نظریه‏ها می‏توان سخن گفت؛ و از آن به کفایت تجربی یاد می‏کند. اما درمقابل، نظر یک واقع‏گرا را این می‏داند که نظریه‏ی او عالم را به درستی و از همه نظر و نه فقط تا اندازه‏ای نمایش دهد. در این‏جا دو سؤال مطرح است: آیا آنچه ون فراسن به واقع‏گرایان نسبت می‏دهد، آنچه ون فراسن به واقع‏گرایان نسبت می‏دهد، یعنی این که نظریه‏ها رونوشت وفادار به اصلی درباره‏ی عالم، حتی در مورد جزئیات آن است (1980، ص69)، ادعای حداقلی نیست، بلکه ادعای گزافی است که گمان نمی‏رود به غیر از واقع‏گرایان خام‏اندیش، واقع‏گرایی بر سر آن توافق داشته باشد. در واقع در مدل‏هایی که برای یک نظریه در نظر گرفته می‏شود، بسیاری از اوضاع و شرایط موجود در عالم نادیده گرفته می‏شود و برخی دیگر به نحو برجسته‏تری مورد توجه قرار می‏گیرد. به عبارت دیگر، نوعی ایده‏آل‏سازی⁽¹⁾ صورت می‏گیرد؛ مثلاً، در سقوط آزاد، از کلیه‏ی عوامل مزاحم، مانند اصطکاک و مقاومت هوا صرف‏نظر می‏شود یا جرم جسم به‏گونه‏ای در نظر گرفته می‏شود که گویی در مرکز جسم متمرکز شده و از نیروهای مؤثر به غیر از نیروی جاذبه صرف‏نظر شده است؛ زیرا در هر نظریه تلاش بر این است که آنچه بدون دسته‏بندی و مقوله‏بندی و به صورت انتظام‏نایافته وجود دارد، تحت برخی مقولات و دسته‏بندی‏هایی که دانشمند می‏پندارد در عالم موجود است مرتب گردد؛ که اگر غیر از این باشد، نظریه برای صید واقعیت، تور مفهومی نخواهد داشت و فاقد ارزش شناختی خواهد بود.

به علاوه، اختلاف پیش‏بینی‏های نظری و نتایج آزمایشگاهی، صرف‏نظر از دقت دستگاه‏ها و ابزار مورد استفاده، به این نکته اشاره دارد که برخی از ویژگی‏های پدیدارها مورد توجه قرار گرفته و از بقیه صرفنظر شده است. به تعبیری، دانشمندان «سیستم بسته»ای به‏وجود می‏آورند و رفتار پدیدارها را تحت تأثیر برخی عوامل بررسی می‏کنند. اما زمانی که نتایج به دست آمده از این سیستم بسته را با نتایج حاصل از «سیستم باز»، یعنی جهان طبیعت، مقایسه می‏کنند، تفاوت و اختلافی مشاهده می‏شود؛ و این مؤید این مطلب است که نظریه‏ها نمی‏توانند در همه‏ی جزئیات مطابق عالم باشند.

علاوه بر مثالی که در زمینه‏ی مکانیک کلاسیک زده شد، می‏توان به رفتار گازها و قوانین مربوط به آن اشاره کرد. در قانون بویل، رابطه‏ی حجم و فشار گاز در دمای ثابت بررسی می‏شود، اما اگر این قانون را در مورد گازهای واقعی مورد بررسی قرار دهیم، رابطه‏ی بسیار پیچیده‏ای خواهد بود؛ زیرا ذرات و مولکول‏های گاز برهم فشار وارد می‏کنند و این در هر گازی نسبت به گاز دیگر متفاوت است. دانشمندان برای جلوگیری از پیچیدگی بیش از حد، معادله‏ی گاز را ساده می‏کنند و به این منظور گازها را بسیار رقیق و با چگالی کم در نظر می‏گیرند تا بتوان از تأثیر ذرات بر هم صرفنظر کرد. به چنین گازی گاز کامل گفته می‏شود. روشن است که به این ترتیب، نظریه‏ی گازها نمی‏تواند توصیف دقیقی از عالم و وفادار به جزئیات باشد.

مشابه همین وضع در شیمی نیز وجود دارد. در واکنش‏های شیمیایی تصور بر این است که دانشمندان با موادّی خالص سروکار دارند؛ درحالی‏که مواد موجود در طبیعت کمتر با این درجه از خلوص یافت می‏شود. اگر فرض را بر خالص بودن مواد نگذاریم، باید مواد را با تمامی ناخالصی‏های آن و میزان آنها در واکنش سهیم بدانیم. در این صورت، واکنش شیمیایی بسیار پیچیده‏ای به دست می‏آید که اصولاً قابل استفاده نیست.

پس یک واقع‏گرا اگر بخواهد از دعاوی گزاف بپرهیزد، باید برخلاف آنچه ون‏فراسن می‏گوید، فقط بپذیرد که یک نظریه در ضمن مدل‏هایش، عالم را فقط به طور تقریبی و تا اندازه‏ای نشان می‏دهد. هرگز نمی‏توان مدل را تا حدّی دقیق کرد که کاملاً با عالم مطابقت داشته باشد، چه در حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر و چه در حوزه امور مشاهده‏ناپذیر. درست در همین‏جاست که به پرسش دوم می رسیم که آیا اصلاً می‏توان نظریه‏ای عرضه کرد که زیرساخت‏های تجربی آن کاملاً بر پدیدارها منطبق و با بخش‏های مشاهده‏پذیر هم‏ریخت باشد.

گمان نمی‏رود که نیوتن خود به این امر باور داشته باشد که نظام دینامیکی‏اش عالم را عیناً نمایش می‏دهد. صرف‏نظر از مسئله‏ی ایده‏آل‏سازی، بسیاری از جنبه‏های پدیداری وجود دارد که این نظریه قادر به توضیح آن نیست، مانند حرکت ماه و تغییر مکان حضیض سیاره‏ی عطارد. همین امور نشان می‏دهد ادعای هم‏ریختی میان زیرساخت‏های تجربی این نظریه با بخترتیب، باید تعریف خود را از کفایت تجربی ضعیف‏تر کند، به طوری که هم مسئله‏ی ایده‏آل‏سازی را دربربگیرد و هم وجود مسائل مزاحم، تهدیدی برای آن به حساب نیاید؛ و خلاصه این‏که کفایت تجربی را هدفی بداند که نظریه‏های علمی برای دستیابی به آن تلاش می‏کنند، هرچند هنوز بدان نایل نشده‏اند. امّا حتی اگر بپذیریم که او موضعی متواضعانه‏تر اتخاذ کرده است، باز هم باید برای بخش‏های مشاهده‏پذیر عالم، محدوده‏ای معین شود.

3ـ2. مشاهده‏پذیری

اهمیت تعیین محدوده‏ی مشاهده‏پذیری بسیار روشن است؛ علاوه بر این‏که تجربه‏گرایی ون‏فراسن در گرو این مرزبندی است، در صورت عدم توفیق وی در این خصوص، کل رهیافت وی مورد تردید قرار خواهد گرفت.

مطابق تعریفی که گفته شد، مشاهده‏پذیر چیزی است که هم در حد و اندازه‏ی ادراکی ماست و هم در موقعیت مناسبی نسبت به ما. چرچلند در مقاله‏ای (1985، ص39) به بررسی این مسئله پرداخته و اوضاع و احوالی را در نظر گرفته که تحت آن امکان مشاهده‏ی شی‏ء وجود ندارد:

1. شی‏ء در موقعیت مکانی یا زمانی نامناسب باشد.(6)

2. شی‏ء دارای اندازه مکانی و زمانی نامناسب باشد.(7)

3. انرژی نامناسبی داشته باشد.

5 و 4. طول موج یا جرم نامناسب داشته باشد.

6. از قبیل هویاتی باشد که صرف مشاهده‏ی ما در خواص آن اختلال ایجاد می‏کند.(8)

ون‏فراسن از شش مورد فوق اولی را متمایز ساخته و مشکل را به مشکل عملی نسبت می‏دهد، اما موارد دیگر را مشاهده‏ناپذیر دانسته است.

شاید عامل اصلی این تفاوت، اختیار و تسلطی باشد که انسان بر تغییر مکان خود و به نحو محدودتری، نسبت به زمان دارد. چرچلند برای نقد معیار ون‏فراسن، دانشمندی را فرض می‏گیرد که امکان جابجایی و تغییرمکان وی وجود ندارد، اما قوای ادراکی او هیچ تفاوتی با انسان‏های عادی ندارد. آیا در چنین حالتی می‏توان ادعا کرد اقمار مشتریش‏های مشاهده‏پذیر عالم، ادعایی بیش نیست. اصولاً نظریه‏ای علمی وجود ندارد که تهی از امور خلاف قاعده⁽¹⁾ و مسائل مزاحم باشد، با این اوصاف، برای هیچ نظریه‏ای نمی‏توان ادعای کفایت تجربی کرد.

البته ممکن است ون فراسن موضع متواضعانه‏تری برگزیند و به کفایت تقریبی نظریه‏ها قایل شود، همان‏گونه که واقع‏گرایان به صدق تقریبی نظریه‏ها معتقدند. به این  ترتیب، باید تعریف خود را از کفایت تجربی ضعیف‏تر کند، به طوری که هم مسئله‏ی ایده‏آل‏سازی را دربربگیرد و هم وجود مسائل مزاحم، تهدیدی برای آن به حساب نیاید؛ و خلاصه این‏که کفایت تجربی را هدفی بداند که نظریه‏های علمی برای دستیابی به آن تلاش می‏کنند، هرچند هنوز بدان نایل نشده‏اند. امّا حتی اگر بپذیریم که او موضعی متواضعانه‏تر اتخاذ کرده است، باز هم باید برای بخش‏های مشاهده‏پذیر عالم، محدوده‏ای معین شود.

3ـ2. مشاهده‏پذیری

اهمیت تعیین محدوده‏ی مشاهده‏پذیری بسیار روشن است؛ علاوه بر این‏که تجربه‏گرایی ون‏فراسن در گرو این مرزبندی است، در صورت عدم توفیق وی در این خصوص، کل رهیافت وی مورد تردید قرار خواهد گرفت.

مطابق تعریفی که گفته شد، مشاهده‏پذیر چیزی است که هم در حد و اندازه‏ی ادراکی ماست و هم در موقعیت مناسبی نسبت به ما. چرچلند در مقاله‏ای (1985، ص39) به بررسی این مسئله پرداخته و اوضاع و احوالی را در نظر گرفته که تحت آن امکان مشاهده‏ی شی‏ء وجود ندارد:

1. شی‏ء در موقعیت مکانی یا زمانی نامناسب باشد.(6)

2. شی‏ء دارای اندازه مکانی و زمانی نامناسب باشد.(7)

3. انرژی نامناسبی داشته باشد.

5 و 4. طول موج یا جرم نامناسب داشته باشد.

6. از قبیل هویاتی باشد که صرف مشاهده‏ی ما در خواص آن اختلال ایجاد می‏کند.(8)

ون‏فراسن از شش مورد فوق اولی را متمایز ساخته و مشکل را به مشکل عملی نسبت می‏دهد، اما موارد دیگر را مشاهده‏ناپذیر دانسته است.

شاید عامل اصلی این تفاوت، اختیار و تسلطی باشد که انسان بر تغییر مکان خود و به نحو محدودتری، نسبت به زمان دارد. چرچلند برای نقد معیار ون‏فراسن، دانشمندی را فرض می‏گیرد که امکان جابجایی و تغییرمکان وی وجود ندارد، اما قوای ادراکی او هیچ تفاوتی با انسان‏های عادی ندارد. آیا در چنین حالتی می‏توان ادعا کرد اقمار مشتری  مشاهده‏پذیر هستند؟ برای وی مورد اول با سایر موارد تفاوتی ندارد. به اعتقاد چرچلند، ون‏فراسن بدون هیچ دلیل وجودشناسانه و یا معرفت‏شناسانه‏ای مورد اول را از بقیه جدا می‏کند.

ممکن است ون فراسن این دانشمند فرضی را جزء جامعه‏ی معرفتی ما نداند، چون ملاک ون فراسن انسان معمولی است؛ اما اگر مثال چرچلند را تغییر دهیم و انسان‏های معمولی را فرض کنیم که مثلاً در اثر بیماری خاصی همه‏ی آنها امکان جابجایی و تغییر مکان را از دست بدهند، در عین صحت اطلاق انسان به ایشان، اقمار مشتری مشاهده‏ناپذیر باقی می‏ماند.

حال اگر این بار به جای این‏که مورد اول را شبیه سایر موارد و درنتیجه مشاهده‏ناپذیر بدانیم، سعی کنیم سایر موارد را به مورد اول شبیه کنیم، چه وضعی به وجود خواهد آمد؟ یعنی همان‏طور که انسان با تغییر مکان خود وضع و محاذاتی با شی‏ء پیدا کند که بتواند آن را مشاهده کند، آیا می‏تواند با برخی تغییرات مناسب در قوای ادراکی خود که متناسب با شی‏ء مورد نظر است آن را مشاهده‏پذیر کند؟ این امر با استفاده از برخی ابزار و دستگاه‏ها امکان‏پذیر است. ون فراسن پیش‏تر بر این تأکید داشت که منظور، مشاهده‏ی بدون کمک ابزار است. اما زمانی که می‏خواهد نمونه‏ی واضحی برای مشاهده بیاورد به مشاهده‏ی اقمار مشتری مثال می‏زند. مگر نه این‏که تا به حال هیچ انسانی آن را از نزدیک مشاهده نکرده است و صرفاً با اتکا به مشاهده از طریق تلسکوپ است که می‏گوید اگر در فاصله‏ی مناسبی از آن قرار داشته باشیم، بدون شک آن‏ها را رؤیت خواهیم کرد؟

در این حال، یا ون فراسن بر موضع قبلی خود پافشاری می‏کند و فقط مشاهده‏ی بدون ابزار را مشاهده می‏داند، که در این صورت زمانی که مشاهده‏ی اقمار مشتری را یک مورد واضح مشاهده خوانده، سخنی نسنجیده گفته و یا به این علت از نمونه‏ی واضح سخن به میان آورده که ابزاری را که با آن مشاهده صورت گرفته قابل اعتماد و نظریه‏های مربوط به ساخت آن را با کفایت تجربی می‏داند. اگر چنین باشد، این اعتماد را می‏توان به سایر ابزار و دستگاه‏ها هم تعمیم داد. بنابراین، فقط مورد 6 قابل مشاهده نیست و ون فراسن باید استدلال دوم ماکسول را بپذیرد.

ایان هکینگ⁽¹⁾ (1985، ص146ـ148) برای نشان دادن قابل اطمینان بودن مشاهدات به کمک میکروسکوپ، مثالی می‏آورد: اگر شبکه‏هایی⁽¹⁾ را که در صنایع الکترونیک استفاده می‏شود در نظر بگیریم، در این شبکه‏ها، ابتدا نقشه‏ی مورد نظر در ابعاد معمولی رسم می‏شود، به طوری که با چشم غیرمسلح به راحتی قابل مشاهده است؛ سپس این نقشه‏ها را با روش‏های خاص در اندازه‏های بسیار کوچک می‏سازند که با چشم غیرمسلح قابل دیدن نیست، اما اگر به کمک میکروسکوپ به این شبکه‏ها نگاه کنیم، دقیقاً همان نقشه‏ی اولیه را خواهیم دید. به این ترتیب، می‏توان از دقت و قابل اعتماد بودن این ابزارها اطمینان حاصل کرد؛ به خصوص این‏که وی متذکر می‏شود شبکه‏های یاد شده توسط دوازده نوع متفاوت میکروسکوپ که تکنیک‏های به کار گرفته شده در هر یک با دیگری متفاوت است، نتایج یکسانی به همراه دارد و همگی پس از بزرگ‏نمایی شبیه به نقشه‏ی اولیه بوده‏اند؛ بنابراین، بی‏اعتمادی ون‏فراسن به ابزارها بی‏وجه به نظر می‏رسد.

تفاوتی را که ون فراسن میان «مشاهده» و «مشاهده‏ی این‏که» قایل است، به یاد آورید. این مطلب را می‏خواهیم از زاویه‏ی دیگری بررسی کنیم. فرض کنید قطعه الماسی را در زیر میکروسکوپ قرار می‏دهیم. از این قطعه تصویری برای ما حاصل می‏شود که کاملاً با آنچه در نظریه‏ی علمی درباره‏ی نحوه‏ی پیوند و ارتباط اجزای الماس گفته شده، مطابقت دارد. حال اگر زیر میکروسکوپ، تصویر دیگری نقش ببندد که آن هم دارای همان خصوصیات و پیوندهای تصویر قبلی باشد و کاملاً با نظریه‏ی علمی منطبق باشد، با این تفاوت که خود آن هویت، برخلاف الماس، جز در زیر میکروسکوپ قابل مشاهده نیست، ون‏فراسن با تکیه بر چه مبنایی وجود مولکول دوم را مورد تأیید قرار نمی‏دهد و در این خصوص لاادری باقی می‏ماند؟

انتقاداتی از این دست، ون‏فراسن را بر آن داشت که موضع ملایم‏تری برگزیند و بپذیرد که علاوه بر ابهام این مفهوم،(9) اهمیتی ندارد خط فاصل کجا ترسیم شود (1985، ص254). به این ترتیب، تفاوتی که او میان مشاهده‏پذیر و آشکارشدنی قایل است، بی‏وجه می‏نماید و استدلال ماکسول در مورد پیوستگی امور مشاهده‏پذیر موجه‏تر به نظر می‏رسد و راه برای پذیرش دعاوی واقع‏گرایان هموارتر می‏گردد.

وی در جای دیگری از کتاب تصویر علمی تعریف دیگری از پدیدار عرضه می‏کند: «ساختارهایی را که می‏توانند به صورت گزارش‏های آزمایشی و اندازه‏گیری توصیف شوند «پدیدار» می‏نامیم.» (1980، ص64).

با این تعریف مجدداً مرزهای مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر به‏هم می‏ریزد؛ برای مثال، تاکنون جرم و اندازه حرکت جزء امور مشاهده‏ناپذیر بودند، اما از این پس به حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر تعلّق خواهند داشت. حال برای بررسی بیشتر به سراغ TN(V)برویم. آیا سرعت جرم منظومه‏ی شمسی را می‏توان اندازه‏گیری کرد؟ یعنی آیا مثلاً ستاره‏ای وجود دارد که با محاسبه‏ی دور یا نزدیک شدن منظومه‏ی شمسی به آن، بتوان این سرعت را اندازه گرفت؟ اگر چنین باشد، دیگر به حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر تعلق خواهد داشت و با محاسبه‏ی این سرعت، مشخص می‏شود کدام‏یک از مدل‏های TN(V)با عالم مطابقت دارد و درنتیجه کفایت تجربی بقیه‏ی مدل‏ها و برابری تجربی آنها از بین خواهد رفت. یا اصلاً امکان محاسبه‏ی این سرعت وجود ندارد و مهم نیست دستگاه‏های ما چقدر پیچیده و حساس باشد. در این صورت، فرض سرعت حرکت جرم منظومه‏ی شمسی چه نقشی در نظریه دارد و چرا باید در نظریه باشد؟ اگر منظور ون فراسن از بخش‏های مشاهده‏ناپذیر چنین بخش‏هایی است، که بود و نبودشان مساوی است و هیچ خواص و آثاری بر آن مترتب نیست و به همین سبب باید نسبت به آن لاادری بود. امّا این با آنچه منظور نظر واقع‏گرایان است تفاوت اساسی دارد. بخش‏های مشاهده‏ناپذیر، از نظر واقع‏گرایان، دارای مکانیسم علّی و خواص و آثاری است که در بخش‏های مشاهده‏پذیر مشهود است.

اگر تعریف اخیر ون فراسن از پدیدار و به دنبال آن، بخش‏های مشاهده‏پذیر مد نظر قرار گیرد، قرابت زیادی با آشکارسازی پیدا می‏کند. منظور از آشکارسازی اندازه‏گیری و آشکار ساختن برخی خواص و آثار است و از آن طریق پی بردن به وجود برخی هویات؛ بنابراین ون فراسن با این تعریف به واقع‏گرایان بسیار نزدیک می‏شود.

نکته‏ی آخر این‏که اگر تعیین خط فاصل برعهده‏ی علم تجربی است و نه زبان و یا تحلیل فلسفی، ون فراسن به همان دور باطلی که گفته شد گرفتار می‏آید؛ زیرا اگر فیزیک و زیست‏شناسی تعیین‏کننده‏ی محدودیت‏های ادراکی ما باشند و بر این اساس مشاهده‏پذیر از مشاهده‏ناپذیر جدا شود، پذیرفته‏ایم که این نظریه‏ها برای تمام نظریه‏های علمی مرز تعیین می‏کنند. اما خود این نظریه‏ها برای مقبول بودن، باید در  حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر، دعاوی و احکام صادقی داشته باشند؛ بنابراین، دور پیش می‏آید و نمی‏توان آن را به دور هرمنوتیکی (1980، ص58) بازگرداند.

4ـ2. پذیرش نظریه‏ها

ون فراسن نظر یک تجربه‏گرای برسازنده درباره‏ی پذیرش نظریه‏ها را این می‏داند که فقط آنها را بپذیرند و این پذیرش همیشه جزئی و کمابیش موقّت است (1985، ص281)؛ اما درباره‏ی نظر واقع‏گرا چنان سخن می‏گوید که گویی او به صدق نظریه‏ها به مثابه یک حقیقت تغییرناپذیر می‏نگرد؛ درحالی‏که در واقع یک واقع‏گرا فرضیه‏ها را به طور موقت می‏پذیرد و آنها را در معرض حک و اصلاح و حتی تغییر می‏داند. باور به صدق نظریه‏ها هم به این معناست که آنها را در راستای دستیابی به حقیقت در مسیر صحیح می‏داند. در واقع، وقتی از صدق یک تئوری سخن به میان می‏آید، صدق تقریبی آنها مدّ نظر است(10)، بنابراین ون فراسن قول و نظری را به واقع‏گرایان نسبت می‏دهد که دعوی ایشان نیست. حال باید دید کدام‏یک از کفایت تجربی یا صدق (به معنای موردنظر واقع‏گرایان) به لحاظ شناختی قابل قبول‏تر است.

از نظر ون فراسن از آن جایی که هم کفایت تجربی و هم صدق به ورای داده‏های تجربی می‏روند، ما را به مخاطره می‏اندازند. ولی کفایت تجربی ادعای ضعیف‏تری است و بر بار متافیزیکی نظریه‏های علمی نمی‏افزاید. مخالفت با متافیزیک، امری است که ون فراسن با توجه به سائقه‏ی تجربه‏گرایی‏اش به آن متمایل است (1980، ص69) و معتقد است نباید به صرف اینکه نتیجه‏ی هردو مخاطره‏آمیز است، ادعاهای گزاف داشت و مدعی صدق نظریه‏ها شد؛ یعنی اگر مجازات دزدیدن برّه اعدام است، نباید سودا را یکسره کرد و به جای برّه گوسفندی را دزدید.

در این‏جا دو نکته مطرح شده است: اول این‏که، با قبول صدق، جواز ورود متافیزیک به علم صادر می‏شود؛ و نکته‏ی دوم مخاطره‏آمیز بودن قبول هر دو ( صدق و کفایت تجربی) است. در مورد نکته‏ی اول باید گفت: متافیزیک را نمی‏توان از نظریه‏های علمی حذف کرد. چه بسا فیلسوفان علمی که با سودای کنار گذاشتن متافیزیک از علم شروع کردند، اما سرانجام نتیجه‏ی متفاوتی عایدشان شد(11)؛ لکن نکته در این جاست که چه متافیزیکی را انتخاب کنیم(

اما اگر فراروی از سطح داده‏های تجربی مخاطره‏آمیز و غیرمجاز باشد، قبول صدق همان قدر غیرمجاز است که قبول کفایت تجربی؛ به عبارت دیگر، آنچه گزاف است فرارَوی از سطح داده‏های موجود است. در پذیرش نظریه‏ها، هرچند به طور موقت، هرگز نمی‏توان از صدق آنها مطمئن شد و هیچ تضمینی هم وجود ندارد که در نفس الامر میان نظریه و عالم تطابق کامل برقرار باشد؛ اما این مشکل عیناً در قبول کفایت تجربی هم وجود دارد. با این حساب، واقع‏گرایان معتقدند حال که با خطر مواجه‏اند، چرا برای دستیابی به دستاورد بزرگ‏تر اقدام نکنند و با نوعی محافظه‏کاری غیرموجه، شانس خود را برای دستیابی به توفیق معرفت‏شناسانه کاهش دهند؛ به عبارت دیگر، اگر تیر نظریه به هدف اصابت کرده و خطایی صورت نگرفته باشد، نظریه به لحاظ اطلاع‏بخشی به مراتب ارزش بیشتری دارد و امکانات گسترده‏تری را پیش روی ما قرار داده است؛ و اگر به خطا رفته باشد، ابطال و طرد می‏گردد. این سرنوشتی است که نظریه‏ی فاقد کفایت تجربی هم به آن گرفتار می‏آید؛ پس با توجه به مجازات یکسان، بهتر است گوسفند دزدیده شود تا برّه.

ون فراسن در کتاب تصویر علمی موضع ملایم‏تری را برگزیده است و علی‏رغم این که باور به صدق را لازمه‏ی قبول نظریه نمی‏داند و از پذیرش صدق به عنوان هدف فعالیت علمی ابا دارد، امّا آن را امری نا معقول هم تلقی نمی‏کند (1985، ص252).

5ـ2. تبیین و بعد عمل‏گرایانه پذیرش نظریه

تجربه‏گرایان هدف از فعالیت علمی را توصیف رفتار پدیدارها و روابط صوری آنها می‏دانند. در حالی‏که واقع‏گرایان، تبیین، یعنی تحقیق درباره‏ی علل این پدیدارها را نیز وظیفه‏ی علم می‏دانند؛ عللی که به عالم پدیداری تعلق ندارد. برخی از تجربه‏گرایان به دلیل در دسترس نبودن این عالم با روش‏های تجربی، این‏گونه نظرورزی‏ها را بی‏حاصل دانسته‏اند؛ اما واقع‏گرایان معتقدند «محروم کردن علم از چنین تحقیقاتی، بر این اساس که وظیفه‏ی علم بررسی امور واقع است، نه تأمل درباره‏ی علل، نمونه‏ی عجیبی از احتیاطی بی‏ثمر است که بدون جرأت خطر کردن برای جستجوی حقیقت، امید نیل به آن را دارد. اگر چنین روحیه‏ای وجود داشت، جلوی کشفیات کپلر را می‏گرفت و نیوتن را از ادامه‏ی تحقیق درباره‏ی نحوه‏ی به وجود آمدن پدیدارها بازمی‏داشت و... به همین دلیل با چنین روحیه‏ای نمی‏توان به درک ماهیت واقعی پدیدارها نایل شد.» (هیول، 1860-1858، ص125ـ126 به نقل از دیل‏ورث، 1990، ص434).

ون فراسن برخلاف برخی از تجربه‏گرایان معتقد است می‏توان برای نجات پدیدارها از چنین مفروضاتی استفاده کرد، اما توجه می‏دهد که نمی‏توان درباره‏ی درستی آنها سخن گفت و چون هدف واقع‏گرایان ارائه‏ی توصیف درست از عالم ضمن است، (وفاداری به جزئیات آن در بخش‏های مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر) در نیل به اهداف خود ناکام می‏مانند. پیش‏تر درباره‏ی چنین توصیف درستی مطالبی گفته شد (بند2-2)، لکن در این‏جا قصد ما نشان دادن این نکته است که ون‏فراسن تصور درستی از اهداف واقع‏گرایان ندارد. فرض وجود هویات مشاهده‏ناپذیر برای واقع‏گرایان، نه به قصد توصیف آنها، بلکه به منظور تبیین رفتار پدیدارهاست. این‏گونه مفروضات ممکن است با عالم مطابقت داشته باشند یا نه، اما «تا زمانی که دلیل قانع‏کننده‏ای برای نادرستی و یا بی‏معنایی یا ناسازگاری آنها با سایر نظریه‏های مورد قبول وجود نداشته باشد، این مفروضات حفظ می‏شوند» (همان، ص454).

از سوی دیگر، ون‏فراسن در ادامه‏ی نقل قولی از ارنست نیگل،⁽¹⁾ حرکت ماه به دور زمین، جزر و مد دریا، مسیر پرتابه، بالا آمدن آب در لوله‏های باریک و... را از اصول نیوتنی قابل استنتاج می‏داند و در ادامه می‏افزاید: «این یقیناً با این ایده که هدف اصلی نجات نمودهاست تعارضی ندارد.» (1980، ص93). اگر منظور ون‏فراسن از «نجات نمودها» در این عبارت رابطه‏ی نظریه‏ی نیوتن با پدیده‏هاست، او معنای بسیار شدید و غلیظی از نجات نمودها در نظر دارد. در واقع منظور واقع‏گرایان از تبیین، چیزی بیش از این نیست. اما تصویری که او ارائه می‏دهد این است که در تجربه‏گرایی برسازنده به کارکرد تبیین‏کنندگی نظریه‏ها تأکید می‏شود، درحالی‏که در واقعگرایی به توانایی نظریه‏ها در توصیف درستی از عالم! اما زمانی که او به واژه‏ی تبیین از دیدگاه واقع‏گرایان می‏پردازد، معنای خاصی از آن را در نظر دارد و با آن به مخالفت برمی‏خیزد. وی می‏گوید: «اگر تبیین امور واقع به همان صورتی لازم بود که سازگاری با امور واقع، آنگاه هر نظریه می‏باید هر امر واقعی را که در حوزه‏اش وجود دارد تبیین کند. نیوتن [هم] باید تبیین جاذبه را به مکانیک سماوی خود می‏افزود.» (1980، ص94). اما می‏دانیم نیوتن تبیینی برای جاذبه عرضه نکرده است. «نظریه نیوتن درباره‏ی جاذبه ... (به نظر نیوتن و معاصرانش) شامل تبیین پدیدارهای جاذبه‏ای نبود، بلکه صرفاً توصیفی از آن بود» (1980، ص112).

ظاهراً ون‏فراسن تبیین را با نوعی ذات‏گرایی⁽¹⁾ که به ذات‏گرایی ارسطویی⁽²⁾ موسوم است درهم آمیخته است. در این نگرش برخی ذوات و هویات به عنوان مبادی تبیین کننده در نظر گرفته می‏شوند و برای این مبادیِ عمیق‏تر که تبیین‏کننده‏ی پدیدارها هستند، قایل به تبیین نیستند (مانند صور جوهری ارسطو) و آنها را خودتبیین⁽³⁾ یا تبیین نهایی⁽⁴⁾ می‏دانند. برای ایشان جاذبه‏ی نیوتنی دیگر تبیین‏بردار نیست. این پاسخ نهایی است و امکان پیشروی بیشتر وجود ندارد؛ بنابراین کنجکاوی را فرو می‏نشاند. آنچه ون فراسن به واقع‏گرایان نسبت می‏دهد، چیزی شبیه به این نگرش است. وی می‏افزاید، آنچه کنجکاوی یک فرد را در شرایطی فرومی‏نشاند، ممکن است در شرایط دیگر چنین وضعی را برای دیگری به وجود نیاورد. پس تبیین وابسته به ظرف و زمینه است و در انتخاب‏ها و گزینش‏های معقول افراد دخالت ندارد و امتیازی عمل‏گرایانه است.

اما منظور واقع‏گرایان از تبیین علمی ذات‏گرایی به این معنا نیست که تبیین نهایی باشد، بلکه آنها به ذات‏گرایی فرضی⁽⁵⁾ قایلند، به این معنا که در هر مقطع از پیشرفت علمی ذوات یا هویاتی را فرض می‏گیرند که به کمک آنها پدیدارها تبیین می‏شوند؛ برای مثال، می‏توان انتقال صفات ارثی را به کمک ژن‏ها، بیماری‏های مختلف را به کمک میکرو ارگانیسم‏ها، قطبی شدن نور را با توسل به نظریه موجی نور و... تبیین کرد. همیشه در جریان تبیین به جایی می‏رسیم که به‏ناچار از ادامه‏ی کار دست می‏کشیم. به نظر یک واقع‏گرا، این مبادی هم به نوبه‏ی خود تبیین می‏شوند، اما در مقطع فعلی از پرداختن به آن خودداری می‏شود.(13) در عین حال، بر این نکته تأکید دارند که در مراحل بعدیِ پیشرفت علم، خود این ذوات فرضی را احیاناً می‏توان با ذوات فرضیِ بنیادی‏تری تبیین کرد و حد نهاییِ دایمی و نقطه‏ی توقف وجود ندارد.

اما باید دید منظور از بستگی تبیین به ظرف و زمینه چیست. اگر منظور این است که تبیین در هر دوره، از عمق خاصی برخوردار است و این عمق به معرفت موجود هر دوره بستگی دارد، این امری معقول است. در این حالت مفهوم کلی تبیین علّی ثابت می‏ماند، اما مصادیق آن تغییر می‏کند و البته به این جهت جزء امتیازات عملگرایانه قرار نمی‏گیرد؛ چرا که هیچ دانشمندی تحقیقات خود را در خلاء انجام نمی‏دهد. به علاوه، این وضع درست در مورد کفایت تجربی هم وجود دارد که در هر دوره مفهوم آن باقی می‏ماند، اما مصادیقش تغییر می‏کند. پس این نوع بستگی به ظرف و زمینه، تبیین را جزء عوامل عملگرایانه قرار نمی‏دهد.

6ـ2. استنتاج براساس بهترین تبیین

یکی از استدلال‏های واقع‏گرایان در تأیید واقع‏گرایی این است که برای تبیین موفقیت علم، واقع‏گرایی بهترین تبیین به شمار می‏رود؛ بنابراین، آنها به استدلال استنتاج براساس بهترین تبیین متوسّل می‏شوند. این صورت از استدلال در علوم درجه‏ی اول کاربردهای زیادی داشته، و در علوم درجه‏ی دوم نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

ون فراسن نیز میان انحای استفاده از این استدلال فرق می‏گذارد. اگر از این استدلال برای دست‏یابی به علت (به معنای تجربه‏گرایانه‏ی آن) استفاده شود، ون‏فراسن آن را بلامانع می‏داند. به تبع پسیلوس (1996، 34)، آن را استدلال افقی⁽¹⁾ می‏نامیم؛ برای مثال، اگر در شبی صدایی شنیده شود و قطعه‏ی پنیری گم شود و احیاناً صدای جویدن چیزی به گوش برسد، بهترین تبیین برای این مجموعه امور، قبول وجود موشی در خانه است. ون‏فراسن این حد استفاده از این استدلال را مجاز می‏داند. (1980، ص19ـ20).

اما اگر تبیین مورد نظر، از حدّ پدیدارها فراتر رود و علّت حوادث در امور مشاهده‏ناپذیر جست‏وجو شود (یا به تعبیر پسیلوس استدلال عمودی⁽²⁾) از نظر ون‏فراسن پذیرفته نیست. ون فراسن این استدلال را به این دلیل نمی‏پذیرد که معتقد است کسی که چنین استدلالی را مطرح کرده است پیشاپیش یک واقعگراست؛ زیرا وی مقدمه‏ی پنهانی را از قبل پذیرفته که هنیستند و اگر منظور نجات نمودها به همان معنایی است که قبلاً ذکر شد، تفاوت چندانی بین نظر او و نظر واقع‏گرایان وجود ندارد و او هم مقدمه‏ی مضمر را پذیرفته است، البته با نام دیگری؛ و لذا نمی‏تواند متعرّض این استدلال شود؛ و اگر استفاده از این شیوه‏ی استدلال جایز باشد، دیگر محدود به حوزه‏ی امور مشاهده‏پذیر و یا علوم درجه اول نخواهد بود.

وی اشکال دیگری را به نحو مجمل در کتاب تصویر علمی و مبسوط‏تر در کتاب قوانین و تقارن (1989) مطرح کرده است به این مضمون که همیشه می‏توان یک دسته نظریه‏ی ضعیف و کم‏مایه در مقایسه با نظریه‏ی مورد نظر ارائه کرد و بعد نتیجه گرفت که نظریه‏ی مورد نظر بهترین است. وی در تصویر علمی مطلب را به‏گونه‏ای طرح می‏کند که گویی نوعی عمد برای این امر در کار است و دانشمندان عامداً به آن مبادرت می‏ورزند؛ اما از آن‏جایی که دانشمندان ارتکازاً میل به دستیابی به واقعیت دارند، هرگز به چنین کاری دست نخواهند زد؛ به همین جهت، ون‏فراسن در کتاب قوانین و تقارن استدلال خود را تغییر داده و می‏پرسد به چه دلیل نظریه صادق در میان نظریه‏های موردنظر وجود دارد؟ شاید اساساً باید خارج از این دسته نظریه‏ها به دنبال واقعیت و صدق گشت؟ گویی ون‏فراسن تضمین قطعی می‏خواهد که مطمئن شود در میان یک دسته نظریه، حتماً نظریه‏ی صادق وجود دارد و سپس به‏مدد این استدلال می‏توان به دنبال آن گشت. در واقع اصولاً چنین اطمینان و تضمینی وجود ندارد و اگر بخواهیم در انتظار آن بمانیم، هرگز گامی به پیش نخواهیم برداشت. نکته‏ی مهم این است که متوجه باشیم هرگز تمام حقیقت یک‏جا و در یک دوره در دسترس نیست، بلکه هر نظریه‏ای بهره و سهمی از حقیقت دارد و در دوره‏های بعد، با تصحیح و اصلاح، به این سهم (احیاناً) افزوده خواهد شد. اما با تمام این اوصاف، در هر جامعه‏ی علمی، و با توجه به پیش‏زمینه‏های قبلی، از میان چند نظریه که همگی مدعی تبیین پدیده‏های خاصی هستند، یکی که با شرایط و زمینه‏های علمی قبلی سازگاری بیشتری دارد و بهتر از بقیه، حوادث و پدیده‏های موردنظر را توضیح می‏دهد، به عنوان بهترین تبیین انتخاب می‏گردد.

خاتمه

همان‏طور که ملاحظه شد، ون فراسن، برای مقابله با واقع‏گرایی، به جای استناد به تاریخر نظمی در عالم نیازمند تبیین است: «بنابراین، واقع‏گرا نیازمند مقدمه‏ی اضافی خاص خود خواهد بود که هر نظمی در طبیعت به تبیین نیاز دارد. این قاعده همه‏ی ما را از قبل واقع‏گرا کرده است.» (1980، ص21).

اگر منظور وی از لفظ تبیین در این‏جا ذات‏گرایی است، واقع‏گرایان هم به آن معتقد علم، به استدلال‏های فلسفی پرداخته است. استدلال فلسفیِ اصلیِ ضدواقع‏گرایان این است که نه صدق نظریه‏ها بر صدق نتایج مشاهده‏ای دلالت دارند و نه صدق نتایج مشاهده‏ای، صدق نظریه‏ها را نتیجه می‏دهد. بر همین اساس، ون فراسن اظهار می‏دارد که دانشمندان اصولاً در پی دستیابی به نظریه‏های صادق نیستند، بلکه کفایت تجربی را مدنظر دارند؛ یعنی درستی نتایج مشاهده‏ای را. اما چنان‏که دیدیم، وی حتی با تغییر رویکرد نسبت به ساختار نظریه‏های علمی نتوانسته است تعبیر روشنی از کفایت تجربی ارائه دهد و درنتیجه، برتری معرفت‏شناسانه‏ی کفایت تجربی را نسبت به صدق نشان دهد؛ زیرا تعریف وی از مشاهده‏پذیری و تعیین خط فاصل امور مشاهده‏پذیر و مشاهده‏ناپذیر از کارآمدی لازم برخوردار نیست و در آخرین موضع‏گیری‏اش تفاوت چندانی میان مشاهده‏پذیری و آشکارسازی به چشم نمی‏خورد و لذا او به واقع‏گرایان نزدیک می‏شود. این قرابت و نزدیکی را می‏توان در مفهوم وی از نجات نمودها نیز مشاهده کرد. به این ترتیب، «تجربه‏گرایی برسازنده»ی او بیشتر به گونه‏ای از واقع‏گرایی می‏ماند و نمی‏توان آن را به عنوان بدیل واقع‏گرایی تلقّی کرد. از طرف دیگر، آنچه را ون‏فراسن به عنوان ادعایی حداقلی از «واقع‏گرایی علمی» مورد حمله قرار داده، ادعای گزافی بوده است که امروزه کمتر واقع‏گرایی را می‏توان یافت که به آن اعتقاد داشته باشد. 

1. مثال خود ون‏فراسن، مکان مطلق نیوتنی است که می‏توان آن را برحسب واژگان مشاهده‏ای، اما به صورت سلبی بیان کرد؛ مثلاً مکان مطلق چیزی است که نه جایی دارد و نه حجمی را اشغال می‏کند.

2. مثلاً در جمله‏ی ساده‏ی «رادیو روشن است.» وجود نظریه‏های علمی پذیرفته شده به وضوح مشهود است. چنین جمله‏ای برای افرادی که در قرن‏های گذشته زندگی می‏کردند معنایی ندارد. به گفته‏ی خود ون‏فراسن زبان ما و آنچه می‏گوییم توسط نظریه‏های علمیِ پذیرفته شده هدایت می‏شود (1980، ص14).

3. از جمله واقع‏گرایانی که قایل به رویکرد سمانتیک هستند، می‏توان به جی‏یر (Giere) و ساپه (Suppe) اشاره کرد. برای مطالعه‏ی بیشتر در این باره ر.ک: مقاله‏ی جی‏یر (1985 و 1994) و فردریک ساپه (1999 و 1989 و 1977).

4. وی متعرّض برخی دیگر از استدلال‏های مؤید واقع‏گرایی شده است؛ از جمله، استدلال اسمارت و استدلال پاتنم در مورد اجتناب‏ناپذیری که به منظور جلوگیری از اطاله‏ی کلام از پرداختن به آنها خودداری می‏کنیم.

5. البته ون‏فراسن نیز منکر این امر نیست (1980، ص64).

6. مانند جسمی که از ما دور است، یا برگ درختان در سال آینده.

7. یا بسیار کوچک باشد، یا در زمان بسیار کوتاهی اتفاق افتد و یا برعکس بسیار بزرگ، یا در مدت بسیاری طولانی رخ دهد.

8. مانند مشاهده‏ی یک الکترون که برای مشاهده‏ی آن دست‏کم به یک فوتون نور نیاز است و وجود همین یک فوتون و انرژی آن در موقعیت و وضعیت الکترون اختلال ایجاد می‏کند.

9. هرچند وی در کتاب تصویر علمی به ابهام مفهوم مشاهده‏پذیری اشاره می‏کند، اما معتقد است از آن‏جا که می‏توان موارد واضح مشاهده‏پذیری و خلاف آن، یعنی مشاهده‏ناپذیری را نشان داد، جایز است از این مفهوم استفاده شود (1980، ص116).

10. برای آشنایی بیشتر با مفهوم صدق تقریبی ر.ک: «لائودن و واقع‏گرایی» تألیف مؤلف حاضر، نشریه ذهن (در دست انتشار)

۱۱. مانند دوهم که در ابتدا بر این باور بود که نظریه‏های علمی را مستقل از گرایش‏های متافیزیکی مدنظر قرار دهد، اما در آخر می‏گوید: «فیزیک‏دان مجبور است اذعان کند اگر نظریه‏ی فیزیکی انعکاس بیش از پیش دقیق‏تر و مشخص‏تر یک باور متافیزیکی نبود، معقول نبود برای پیشرفت نظریه تلاش کنیم. باور به نظمی ورای فیزیک تنها توجیه نظریه‏ی فیزیکی است.» (1908، ص335). این سخن دوهم از این بابت انتخاب شده است که آرای او با نظریات ون‏فراسن قرابت شدیدی دارد و ون‏فراسن را مانند دوهم ابزارگرا به شمار می‏آورند، اما در ترازی بالاتر.

12. هیول می‏گوید: «در تفکر آبای فلسفه‏ی مکانیکی همان‏قدر متافیزیک وجود دارد که در تفکر مخالفانشان و تفاوت اصلی در این است که متافیزیکی از نوع برتر است و با حقیقت متافیزیکی تطابق بیشتری دارد.» هیول، 1830، ص22 به نقل از دیل ورث، 1990، ص441).

13. در تاریخ علم موارد زیادی از این دست می‏توان نشان داد؛ مثلاً زمانی که از پاستور خواسته شد تا سروسامانی به وضع صنعت آب‏جوسازی فرانسه بدهد، او علت ترش شدن آب‏جوها را وجود میکرو ارگانیسم‏هایی دانست که از طریق هوا منتقل می‏شوند. وی در پژوهش‏های بعدی خود علت مشابهی را برای ترشیدگی شیر و مرگ میلیون‏ها کرم ابریشم (که صنعت ابریشم‏بافی را در خطر نابودی قرار داده بود) در نظر گرفت. وی با فرض وجود این میکرو ارگانیسم‏ها و نسبت دادن یک سلسله خواص و آثار به آنها، برخی پدیدارها را تبیین کرد، اما تبیین رفتار این موجودات، موضوع پژوهش‏های بعدی زیست‏شناسی قرار گرفت؛ و یا در اواخر قرن نوزدهم با فرض ذراتی برای گازها و پس از آن برای مایعات و جامدات، ترمودینامیک پدیدارشناسانه تبیین شد. بعدها خود این ذرات (مولکول‏ها و اتم‏های سازنده‏ی آنها) و نحوه‏ی رفتار آنها مورد توجه تحقیقات علمی قرار گرفت. 

Chuchland, P. , "The Ontologic Status of Observables", in Images of Science, Churchland. P & Hooker. c, The University of Chicago Press, 1985, pp.35-47.

Duhem, P. (1908). "The value of Physical theory". in the Appendix to The Aim and Structure of Physical Theory, pp. 312-335, 1908.

Dilworth, C. "Empiricism vs Realism: High Points in the Debate during the Past 150 Years". Stud. Hist. Phil. Sci., vol. 21, no.3, pp.431-462.

Giere, R. (1985). "Constructive Realism", in Images of Science.

Maxwell. G. "The Ontological Status of Theoretical Entities" in Minnesota Studies in the philosophy of Science, Fiegle. H & Scriven. M(eds) (1952), Minneapolis, University of Minesota Press. 

در اين مثال قضيه S2 ، به راحتی تاييد ميگردد اما تاييد اين گزاره به معناي تصديق S1 نميباشد . اشكال كار كجاست ؟ اشكال ا آنجا سرچشمه ميگيرد كه اصلا ديوی وجود ندارد و زمانی كه ديو اصلا وجود خارجی نداشته باشد ، نتيجتا هر موجود غير انسانی به دليل آنكه ديو وجود ندارد ، پس ديو نيز نميباشد . اما برای اصلاح اين قاعده چه بايد كرد ؟ برای اصلاح اين اصل بايستی از بندهای الحاقی كمك گرفته شود . بندهای الحاقی به تبصره هايی گفته ميشوند كه هنگامی كه استثناها و شرايطي مزاحم قاعده و نظريه شما ميباشند ، با استفاده از آنها ميتوانيد از شر آن مزاحمتها خلاص شويد و در مورد مسئله پارادوكس تاييد ، بايد اين بند الحاقي و تبصره به اين اصل ضميمه گردد كه بايستی ابتدا تشخيص داده شود كه آيا موضوع گزاره نخست (در مثال ما ديو) آيا وجود خارجی دارد يا خير و در صورت موجود بودنش ميتوان صحت يا كذب آن را آن را از طريق تبديل به گزاره S2 متوجه شد .

2 . ابطالگرايی

ابطال گرايی قاعده ای است كه توسط كارل پوپر استاد منطق و فيلسوف علم بريتانيايی برای حل پاره ای از مشكلات روش علمی استقرايی وضع شد و اين باور او انقلابی را در عرصه معرفت شناسی پديد آورد . اين قاعده بر خلاف باور اثباتگرايان (پوزيتيويست ها) بيان ميكند كه اصلا چيزی در علم با استقرا و مشاهده و تجربه قابل اثبات نيست و چنين چيزی تصديق آن را ممكن نميسازد بلكه برعكس ، نظريات علمی تنها فرضيه هايی موقتی ميباشند كه با آزمون پذيری و تجربه به جاي اثبات آن ، تنها ميتوان به ابطال و تكذيب آنها پرداخت و در علم نيز بايستی سعی در ابطال فرضيات علمی نمود نه اثباتشان .

پوپر و میلر در مقاله مشترکی در سال 1983 کوشیدند تا بار دیگر این داوری رایج در فلسفه علم را که: «فرضیات میتوانند توسط مشاهدات متوالی تجربی از حمایت استقرایی (مبتنی بر تئوری احتمالات) برخوردار شوند» ، رد نمایند . من از طرفی چنين رٲيی را قبول دارم اما از نظر منطقی با روش حصول اين نظر مخالفم زيرا معتقدم كه تناقضی درون آن نهفته است ، چون برای اثبات خود اين موضوع كه استقراهای پی در پی نميتواند به يك مدعا اعتبار ببخشند و صدق آن را محتمل تر سازند ، از استقرا استفاده شده است يعنی آنكه با توجه به اينكه در موارد بسيار ، مشاهده شده است كه بسياری از استقراها به نتيجه های درستی نينجاميده و پس از مدتی ، بسياری از اين تئوری های مبتنی بر استقرا مردود گشته اند ، پوپر و ميلر به عدم اعتبار اثبات استقرايی رسيده اند در حاليكه خودشان براي توجيه مدعايشان از اثبات استقرايی استفاده نموده اند . در حقيقت اين رٲی متضمن دو تناقض است : 1- اين فرضيه با اينكه اثبات استقرايی را نامعتبر ميدانند ، خود از اثبات استقرايی برای توجيه باورش استفاده مينمايد . 2- اين فرضيه ، تمام تئوريها را فرضيات موقتی ميپندارند كه نميتوان رٲی به صدق آنها داد و تنها ميتوان در صورت امكان آنها را ابطال و تكذيب نمود . در حاليكه باورمندان به اين تئوری به صدق و ثبوت همين قضيه و تئوری ايمان دارند بر خلاف آنكه معتقدند صدق فرضيات معلوم نيست و نبايد آنها را تصديق نمود .

به هر حال روش پوپری با تمام محاسنش چنين معايبی را نيز داراست كه بايستی برای حل آنها از سوی صاحب نظران مربوطه چاره جويی گردد .

علم به اسطوره بسیار نزدیک تر از فلسفه علم است . علم یکی از اشکال متعدد فکر است که آدمی آن را پرورانده است و لزوما" بهترین شکل تفکر نیست ...

علم فقط در نزد کسانی بهترین شکل تفکر است که پیشاپیش به نفع ایدئولوژی معینی تصمیم خود را گرفته باشند .